अध्याय 6: आत्मसंयमयोगः · 47 में से श्लोक 5
भगवद गीता 6.5: उद्धरेदात्मनात्मानं
प्रसिद्ध नाम: Uddhared Atmanatmanam
श्रीभगवानुवाच
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।Uddharet Atmana Atmanam Na Atmanam Avasadayet
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥Atma Eva Hi Atmanah Bandhuh Atma Eva Ripuh Atmanah
अर्थ
मनुष्य को अपने ही द्वारा अपना उद्धार करना चाहिए, अपने को गिराना नहीं चाहिए; क्योंकि मन ही अपना मित्र है और मन ही अपना शत्रु है।
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| उद्धरेत्Uddharet | should lift up |
| आत्मनाAtmana | by the mind |
| आत्मानम्Atmanam | oneself |
| नNa | not |
| आत्मानम्Atmanam | oneself |
| अवसादयेत्Avasadayet | should lower |
| आत्माAtma | the mind |
| एवEva | alone |
| हिHi | indeed |
| आत्मनःAtmanah | of oneself |
| बन्धुःBandhuh | friend |
| आत्माAtma | the mind |
| एवEva | alone |
| रिपुःRipuh | enemy |
| आत्मनःAtmanah | of oneself |
व्याख्या
यह आत्म-प्रयत्न पर गीता का सबसे प्रसिद्ध श्लोक है। इसमें तीन बातें हैं: स्वयं को स्वयं उठाओ, स्वयं को गिराओ मत, और यह जानो कि तुम्हारा अपना मन ही तुम्हारा सबसे अच्छा मित्र और सबसे बड़ा शत्रु है। सधा हुआ मन सहायक होता है और बेलगाम मन हानि पहुँचाता है। श्लोक बदलाव की ज़िम्मेदारी पूरी तरह व्यक्ति पर रखता है, जो बहुत से पाठकों को कठिन भी लगती है और हिम्मत देने वाली भी। मानसिक शक्ति, अनुशासन और उबरने पर चर्चाओं में इसे अक्सर उद्धृत किया जाता है।
यह पद दूसरी लिपियों में पढ़ें
- IAST (scholarly)
- uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet |ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||
- Telugu
- ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం నాత్మానమవసాదయేత్ ।ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బంధురాత్మైవ రిపురాత్మనః ॥
- Tamil
- உத்³த⁴ரேதா³த்மநாத்மாநம் நாத்மாநமவஸாத³யேத் ।ஆத்மைவ ஹ்யாத்மநோ ப³ந்து⁴ராத்மைவ ரிபுராத்மந꞉ ॥
- Kannada
- ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ನಾತ್ಮಾನಮವಸಾದಯೇತ್ ।ಆತ್ಮೈವ ಹ್ಯಾತ್ಮನೋ ಬಂಧುರಾತ್ಮೈವ ರಿಪುರಾತ್ಮನಃ ॥
- Malayalam
- ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത് ।ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ ॥
- Gujarati
- ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્ ।આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ॥
- Bengali
- উদ্ধরেদাত্মনাত্মানং নাত্মানমবসাদযেত্ ।আত্মৈব হ্যাত্মনো বন্ধুরাত্মৈব রিপুরাত্মনঃ ॥
मुख्य तथ्य
- श्रीमद्भगवद्गीता
- अध्याय 6: आत्मसंयमयोगः
- श्लोक / पद
- 6.5
- वक्ता
- श्रीकृष्ण
- रचयिता
- वेदव्यास (परंपरा के अनुसार)
- मूल भाषा
- संस्कृत
- स्रोत संस्करण
- Shrimad Bhagavad Gita, Gita Press Gorakhpur (Sanskrit text); cross-checked with sa.wikisource.org, sanskritdocuments.org and the vedicscriptures.github.io text
- आख़िरी जाँच
- समीक्षा की स्थिति
- लिपि सत्यापित
इस पन्ने का संदर्भ दें
“भगवद गीता 6.5: उद्धरेदात्मनात्मानं”. Nitya, अद्यतन 2026-10-04. https://getnitya.com/hi/gita/6/5/