अध्याय 4: ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः · 42 में से श्लोक 34
भगवद गीता 4.34: तद्विद्धि प्रणिपातेन
प्रसिद्ध नाम: Tad Viddhi Pranipatena
श्रीभगवानुवाच
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।Tat Viddhi Pranipatena Pariprashnena Sevaya
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥Upadekshyanti Te Jnanam Jnaninah Tattvadarshinah
अर्थ
उस ज्ञान को जानो: दण्डवत् प्रणाम से, सरल जिज्ञासा से प्रश्न करने से और सेवा से। तत्त्व को देखने वाले ज्ञानी तुम्हें उस ज्ञान का उपदेश देंगे।
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| तत्Tat | that |
| विद्धिViddhi | learn |
| प्रणिपातेनPranipatena | by humble respect |
| परिप्रश्नेनPariprashnena | by sincere questions |
| सेवयाSevaya | by service |
| उपदेक्ष्यन्तिUpadekshyanti | will teach |
| तेTe | you |
| ज्ञानम्Jnanam | knowledge |
| ज्ञानिनःJnaninah | the wise |
| तत्त्वदर्शिनःTattvadarshinah | the seers of truth |
व्याख्या
यह श्लोक बताता है कि गुरु और शिष्य के बीच सीखना कैसे होता है। शिष्य से तीन बातें अपेक्षित हैं: प्रणिपात यानी विनम्रता और आदर; परिप्रश्न यानी सच्चे प्रश्न, जो समझने की इच्छा से आएँ, तर्क करने की इच्छा से नहीं; और सेवा। बदले में गुरु, जिसने तत्त्व को देखा है, ज्ञान देता है। भारतीय शिक्षा में, जहाँ गुरु-शिष्य सम्बन्ध का महत्त्व है, यह श्लोक अक्सर उद्धृत किया जाता है। यह दिखाता है कि गीता ज्ञान को केवल पढ़ी जाने वाली वस्तु नहीं, खुलेपन से ग्रहण की जाने वाली चीज़ मानती है।
यह पद दूसरी लिपियों में पढ़ें
- IAST (scholarly)
- tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ ||
- Telugu
- తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా ।ఉపదేక్ష్యంతి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్తత్త్వదర్శినః ॥
- Tamil
- தத்³வித்³தி⁴ ப்ரணிபாதேந பரிப்ரஶ்நேந ஸேவயா ।உபதே³க்ஷ்யந்தி தே ஜ்ஞாநம் ஜ்ஞாநிநஸ்தத்த்வத³ர்ஶிந꞉ ॥
- Kannada
- ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ ।ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ ॥
- Malayalam
- തദ്വിദ്ധി പ്രണിപാതേന പരിപ്രശ്നേന സേവയാ ।ഉപദേക്ഷ്യന്തി തേ ജ്ഞാനം ജ്ഞാനിനസ്തത്ത്വദര്ശിനഃ ॥
- Gujarati
- તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા ।ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥
- Bengali
- তদ্বিদ্ধি প্রণিপাতেন পরিপ্রশ্নেন সেবযা ।উপদেক্ষ্যন্তি তে জ্ঞানং জ্ঞানিনস্তত্ত্বদর্শিনঃ ॥
मुख्य तथ्य
- श्रीमद्भगवद्गीता
- अध्याय 4: ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
- श्लोक / पद
- 4.34
- वक्ता
- श्रीकृष्ण
- रचयिता
- वेदव्यास (परंपरा के अनुसार)
- मूल भाषा
- संस्कृत
- स्रोत संस्करण
- Shrimad Bhagavad Gita, Gita Press Gorakhpur (Sanskrit text); cross-checked with sa.wikisource.org, sanskritdocuments.org and the vedicscriptures.github.io text
- आख़िरी जाँच
- समीक्षा की स्थिति
- लिपि सत्यापित
इस पन्ने का संदर्भ दें
“भगवद गीता 4.34: तद्विद्धि प्रणिपातेन”. Nitya, अद्यतन 2026-10-04. https://getnitya.com/hi/gita/4/34/