18 में से अध्याय 14 · 27 श्लोक
भगवद गीता अध्याय 14: गुणत्रयविभागयोगः
Gunatraya Vibhaga Yoga · तीन गुणों के भेद का योग
चौदहवें अध्याय में प्रकृति के तीन गुणों का वर्णन है: सत्त्व (निर्मलता), रजस् (बेचैन सक्रियता) और तमस् (जड़ता)। कृष्ण बताते हैं कि हर गुण आत्मा को कैसे बाँधता है, हम कैसे पहचानें कि कौन-सा गुण बढ़ रहा है, और मृत्यु के बाद हर गुण कहाँ ले जाता है। फिर अर्जुन के प्रश्न पर वे गुणातीत पुरुष का वर्णन करते हैं, जो सुख-दुःख और मान-अपमान में सम रहता है और भक्ति से ब्रह्मभाव को प्राप्त होता है।
श्रीभगवानुवाच ।Shri Bhagavan Uvacha
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।Param Bhuyah Pravakshyami Jnananam Jnanamuttamam
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥Yat Jnatva Munayah Sarve Param Siddhimito Gatah
मैं तुझे फिर से वह परम ज्ञान बताता हूँ, जो सब ज्ञानों में उत्तम है। उसे जानकर सभी मुनि इस लोक से परम सिद्धि को प्राप्त हुए।
शब्दार्थ
- परम्supreme
- भूयःagain
- प्रवक्ष्यामिI will tell
- ज्ञानानाम्of knowledges
- ज्ञानम्knowledge
- उत्तमम्best
- यत्which
- ज्ञात्वाknowing
- मुनयःsages
- सर्वेall
- पराम्supreme
- सिद्धिम्perfection
- इतःfrom here
- गताःhave gone
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।Idam Jnanamupashritya Mama Sadharmyamagatah
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥Sarge'pi Nopajayante Pralaye Na Vyathanti Cha
इस ज्ञान का आश्रय लेकर जो मेरे स्वरूप को प्राप्त हो गए हैं, वे सृष्टि के समय फिर जन्म नहीं लेते और प्रलय के समय व्याकुल नहीं होते।
शब्दार्थ
- इदम्this
- ज्ञानम्knowledge
- उपाश्रित्यresorting to
- ममmy
- साधर्म्यम्likeness of nature
- आगताःhaving reached
- सर्गेat creation
- अपिeven
- नnot
- उपजायन्तेare born
- प्रलयेat dissolution
- नnot
- व्यथन्तिare disturbed
- चand
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।Mama Yonirmahad Brahma Tasmingarbham Dadhamyaham
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥Sambhavah Sarvabhutanam Tato Bhavati Bharata
महद्ब्रह्म यानी मूल प्रकृति मेरी योनि है। उसमें मैं बीज रखता हूँ, और हे भारत, उसी से सब प्राणियों की उत्पत्ति होती है।
शब्दार्थ
- ममmy
- योनिःwomb
- महत्great
- ब्रह्मBrahman (nature)
- तस्मिन्in that
- गर्भम्seed
- दधामिI place
- अहम्I
- सम्भवःorigin
- सर्वभूतानाम्of all beings
- ततःfrom that
- भवतिoccurs
- भारतO Bharata
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।Sarvayonishu Kaunteya Murtayah Sambhavanti Yah
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥Tasam Brahma Mahadyoniraham Bijapradah Pita
हे कौन्तेय, सब योनियों में जो भी रूप उत्पन्न होते हैं, उन सबकी योनि महद्ब्रह्म है और बीज देने वाला पिता मैं हूँ।
शब्दार्थ
- सर्वयोनिषुin all wombs
- कौन्तेयO son of Kunti
- मूर्तयःforms
- सम्भवन्तिarise
- याःwhich
- तासाम्of them
- ब्रह्मBrahman
- महत्great
- योनिःwomb
- अहम्I
- बीजप्रदःseed-giving
- पिताfather
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।Sattvam Rajastama Iti Gunah Prakritisambhavah
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥Nibadhnanti Mahabaho Dehe Dehinamavyayam
हे महाबाहो, सत्त्व, रजस् और तमस्, ये प्रकृति से उत्पन्न गुण अविनाशी आत्मा को शरीर में बाँध देते हैं।
शब्दार्थ
- सत्त्वम्sattva
- रजःrajas
- तमःtamas
- इतिthus
- गुणाःgunas
- प्रकृतिसम्भवाःborn of nature
- निबध्नन्तिbind
- महाबाहोO mighty-armed
- देहेin the body
- देहिनम्the embodied
- अव्ययम्imperishable
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।Tatra Sattvam Nirmalatvat Prakashakam Anamayam
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥Sukhasangena Badhnati Jnanasangena Chanagha
हे निष्पाप, इनमें सत्त्व निर्मल होने से प्रकाश देने वाला और रोग से रहित है, पर वह सुख और ज्ञान की आसक्ति से बाँधता है।
शब्दार्थ
- तत्रof these
- सत्त्वम्sattva
- निर्मलत्वात्because of purity
- प्रकाशकम्luminous
- अनामयम्free from ill
- सुखसङ्गेनby attachment to happiness
- बध्नातिbinds
- ज्ञानसङ्गेनby attachment to knowledge
- चand
- अनघO sinless one
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।Rajo Ragatmakam Viddhi Trishna Sanga Samudbhavam
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥Tannibadhnati Kaunteya Karmasangena Dehinam
हे कौन्तेय, रजस् को रागरूप जान। वह तृष्णा और आसक्ति से उत्पन्न होता है और कर्म की आसक्ति से जीव को बाँधता है।
शब्दार्थ
- रजःrajas
- रागात्मकम्of the nature of passion
- विद्धिknow
- तृष्णासङ्गसमुद्भवम्born of thirst and attachment
- तत्that
- निबध्नातिbinds
- कौन्तेयO son of Kunti
- कर्मसङ्गेनby attachment to action
- देहिनम्the embodied
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।Tamastvajnanajam Viddhi Mohanam Sarvadehinam
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥Pramada Alasya Nidrabhih Tat Nibadhnati Bharata
हे भारत, तमस् को अज्ञान से उत्पन्न जान। वह सब देहधारियों को मोह में डालता है और प्रमाद, आलस्य और नींद से बाँधता है।
शब्दार्थ
- तमःtamas
- तुbut
- अज्ञानजम्born of ignorance
- विद्धिknow
- मोहनम्deluding
- सर्वदेहिनाम्of all the embodied
- प्रमादालस्यनिद्राभिःby negligence, laziness and sleep
- तत्that
- निबध्नातिbinds
- भारतO Bharata
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।Sattvam Sukhe Sanjayati Rajah Karmani Bharata
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥Jnanamavritya Tu Tamah Pramade Sanjayatyuta
हे भारत, सत्त्व सुख में, रजस् कर्म में लगाता है, और तमस् ज्ञान को ढककर प्रमाद में लगा देता है।
शब्दार्थ
- सत्त्वम्sattva
- सुखेto happiness
- सञ्जयतिattaches
- रजःrajas
- कर्मणिto action
- भारतO Bharata
- ज्ञानम्knowledge
- आवृत्यcovering
- तुbut
- तमःtamas
- प्रमादेto negligence
- सञ्जयतिattaches
- उतindeed
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।Rajah Tamah Cha Abhibhuya Sattvam Bhavati Bharata
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥Rajah Sattvam Tamashchaiva Tamah Sattvam Rajastatha
हे भारत, कभी रजस् और तमस् को दबाकर सत्त्व बढ़ता है, कभी सत्त्व और तमस् को दबाकर रजस्, और कभी सत्त्व और रजस् को दबाकर तमस्।
शब्दार्थ
- रजःrajas
- तमःtamas
- चand
- अभिभूयoverpowering
- सत्त्वम्sattva
- भवतिarises
- भारतO Bharata
- रजःrajas
- सत्त्वम्sattva
- तमःtamas
- चand
- एवalso
- तमःtamas
- सत्त्वम्sattva
- रजःrajas
- तथाso
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।Sarvadvareshu Dehe'sminprakasha Upajayate
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥Jnanam Yada Tada Vidyadvivriddham Sattvamityuta
जब इस शरीर के सब द्वारों में ज्ञान का प्रकाश उत्पन्न होता है, तब जानना चाहिए कि सत्त्व बढ़ा हुआ है।
शब्दार्थ
- सर्वद्वारेषुin all the gates
- देहेin the body
- अस्मिन्this
- प्रकाशःlight
- उपजायतेarises
- ज्ञानम्knowledge
- यदाwhen
- तदाthen
- विद्यात्one should know
- विवृद्धम्increased
- सत्त्वम्sattva
- इतिthus
- उतindeed
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।Lobhah Pravrittirarambhah Karmanamashamah Spriha
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥Rajasyetani Jayante Vivriddhe Bharatarshabha
हे भरतश्रेष्ठ, रजस् के बढ़ने पर लोभ, प्रवृत्ति, कर्मों का आरंभ, बेचैनी और लालसा पैदा होते हैं।
शब्दार्थ
- लोभःgreed
- प्रवृत्तिःactivity
- आरम्भःundertaking
- कर्मणाम्of actions
- अशमःrestlessness
- स्पृहाcraving
- रजसिwhen rajas
- एतानिthese
- जायन्तेarise
- विवृद्धेhas increased
- भरतर्षभbest of the Bharatas
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।Aprakashah Apravrittih Cha Pramado Moha Eva Cha
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥Tamasyetani Jayante Vivriddhe Kurunandana
हे कुरुनन्दन, तमस् के बढ़ने पर अंधकार, निष्क्रियता, प्रमाद और मोह उत्पन्न होते हैं।
शब्दार्थ
- अप्रकाशःdarkness
- अप्रवृत्तिःinertia
- चand
- प्रमादःnegligence
- मोहःdelusion
- एवindeed
- चand
- तमसिwhen tamas
- एतानिthese
- जायन्तेarise
- विवृद्धेhas increased
- कुरुनन्दनjoy of the Kurus
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।Yada Sattve Pravriddhe Tu Pralayam Yati Dehabhrit
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥Tadottamavidam Lokan Amalan Pratipadyate
जब सत्त्व बढ़ा हुआ हो और देहधारी मृत्यु को प्राप्त हो, तब वह उत्तम ज्ञानियों के निर्मल लोकों को पाता है।
शब्दार्थ
- यदाwhen
- सत्त्वेwhen sattva
- प्रवृद्धेhas increased
- तुbut
- प्रलयम्dissolution (death)
- यातिgoes to
- देहभृत्the embodied
- तदाthen
- उत्तमविदाम्of those who know the highest
- लोकान्to the worlds
- अमलान्pure
- प्रतिपद्यतेhe reaches
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।Rajasi Pralayam Gatva Karmasangishu Jayate
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥Tatha Pralinastamasi Mudhayonishu Jayate
रजस् में मरने वाला कर्म में आसक्त लोगों के बीच जन्म लेता है, और तमस् में मरने वाला मूढ़ योनियों में जन्म लेता है।
शब्दार्थ
- रजसिin rajas
- प्रलयम्death
- गत्वाgoing
- कर्मसङ्गिषुamong those attached to action
- जायतेis born
- तथाso
- प्रलीनःdying
- तमसिin tamas
- मूढयोनिषुin the wombs of the deluded
- जायतेis born
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।Karmanah Sukritasyahuh Sattvikam Nirmalam Phalam
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥Rajasastu Phalam Duhkhamajnanam Tamasah Phalam
शुभ कर्म का फल सात्त्विक और निर्मल कहा गया है, रजस् का फल दुःख है, और तमस् का फल अज्ञान है।
शब्दार्थ
- कर्मणःof action
- सुकृतस्यwell done
- आहुःthey say
- सात्त्विकम्sattvic
- निर्मलम्pure
- फलम्fruit
- रजसःof rajas
- तुbut
- फलम्fruit
- दुःखम्pain
- अज्ञानम्ignorance
- तमसःof tamas
- फलम्fruit
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।Sattvatsanjayate Jnanam Rajaso Lobha Eva Cha
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥Pramadamohau Tamaso Bhavato'jnanameva Cha
सत्त्व से ज्ञान उत्पन्न होता है, रजस् से लोभ, और तमस् से प्रमाद, मोह और अज्ञान।
शब्दार्थ
- सत्त्वात्from sattva
- सञ्जायतेarises
- ज्ञानम्knowledge
- रजसःfrom rajas
- लोभःgreed
- एवindeed
- चand
- प्रमादमोहौnegligence and delusion
- तमसःfrom tamas
- भवतःarise
- अज्ञानम्ignorance
- एवalso
- चand
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।Urdhvam Gachchhanti Sattvastha Madhye Tishthanti Rajasah
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥Jaghanya Guna Vrittisthah Adho Gachchhanti Tamasah
सत्त्व में स्थित लोग ऊपर जाते हैं, रजोगुणी बीच में रहते हैं, और सबसे निम्न गुण की वृत्ति में स्थित तमोगुणी नीचे जाते हैं।
शब्दार्थ
- ऊर्ध्वम्upward
- गच्छन्तिgo
- सत्त्वस्थाःthose established in sattva
- मध्येin the middle
- तिष्ठन्तिstay
- राजसाःthe rajasic
- जघन्यगुणवृत्तिस्थाःabiding in the function of the lowest guna
- अधःdownward
- गच्छन्तिgo
- तामसाःthe tamasic
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।Nanyam Gunebhyah Kartaram Yada Drashtanupashyati
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥Gunebhyashcha Param Vetti Madbhavam So'dhigachchhati
जब द्रष्टा गुणों के सिवा किसी और को कर्ता नहीं देखता और गुणों से परे तत्त्व को जान लेता है, तब वह मेरे भाव को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- नno
- अन्यम्other
- गुणेभ्यःthan the gunas
- कर्तारम्agent
- यदाwhen
- द्रष्टाthe seer
- अनुपश्यतिsees
- गुणेभ्यःthan the gunas
- चand
- परम्beyond
- वेत्तिknows
- मद्भावम्my being
- सःhe
- अधिगच्छतिattains
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।Gunanetanatitya Trindehi Dehasamudbhavan
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥Janma Mrityu Jara Duhkhaih Vimuktah Amritam Ashnute
शरीर की उत्पत्ति के कारण इन तीनों गुणों को पार करके देहधारी जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और दुःख से मुक्त होकर अमरता को पाता है।
शब्दार्थ
- गुणान्gunas
- एतान्these
- अतीत्यtranscending
- त्रीन्three
- देहीthe embodied
- देहसमुद्भवान्that are the source of the body
- जन्ममृत्युजरादुःखैःfrom birth, death, old age and pain
- विमुक्तःfreed
- अमृतम्immortality
- अश्नुतेattains
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।Kaih Lingaih Trin Gunan Etan Atitah Bhavati Prabho
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥Kimacharah Katham Cha Etan Trin Gunan Ativartate
हे प्रभो, इन तीनों गुणों से पार हुआ मनुष्य किन लक्षणों से पहचाना जाता है? उसका आचरण कैसा होता है और वह इन गुणों को कैसे पार करता है?
शब्दार्थ
- कैःby what
- लिङ्गैःmarks
- त्रीन्three
- गुणान्gunas
- एतान्these
- अतीतःone who has transcended
- भवतिis
- प्रभोO Lord
- किमाचारःwhat conduct
- कथम्how
- चand
- एतान्these
- त्रीन्three
- गुणान्gunas
- अतिवर्ततेhe goes beyond
श्रीभगवानुवाच ।Shri Bhagavan Uvacha
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।Prakasham Cha Pravrittim Cha Mohameva Cha Pandava
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥Na Dveshti Sampravrittani Na Nivrittani Kankshati
हे पांडव, प्रकाश, प्रवृत्ति और मोह के आने पर वह उनसे द्वेष नहीं करता, और उनके चले जाने पर उन्हें चाहता नहीं।
शब्दार्थ
- प्रकाशम्light
- चand
- प्रवृत्तिम्activity
- चand
- मोहम्delusion
- एवindeed
- चand
- पाण्डवO Pandava
- नnot
- द्वेष्टिhe hates
- सम्प्रवृत्तानिwhen present
- नnot
- निवृत्तानिwhen absent
- काङ्क्षतिhe longs for
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।Udasinavadasino Gunairyo Na Vichalyate
गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥Guna Vartanta Ityevam Yo'vatishthati Nengate
जो उदासीन की तरह बैठा रहता है और गुणों से विचलित नहीं होता, यह जानकर कि गुण ही अपना काम कर रहे हैं, वह स्थिर रहता है और डिगता नहीं।
शब्दार्थ
- उदासीनवत्like one indifferent
- आसीनःseated
- गुणैःby the gunas
- यःwho
- नnot
- विचाल्यतेis shaken
- गुणाःthe gunas
- वर्तन्तेact
- इतिthus
- एवम्so
- यःwho
- अवतिष्ठतिstays steady
- नnot
- इङ्गतेwavers
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।Samaduhkhasukhah Svasthah Sama Loshta Ashma Kanchanah
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥Tulyapriyapriyo Dhirah Tulya Ninda Atma Samstutih
जो सुख-दुःख में सम है, अपने स्वरूप में स्थित है, मिट्टी के ढेले, पत्थर और सोने को समान देखता है, प्रिय और अप्रिय में एक-सा रहता है, धीर है और अपनी निंदा-स्तुति में समान है।
शब्दार्थ
- समदुःखसुखःequal in pain and pleasure
- स्वस्थःself-abiding
- समलोष्टाश्मकाञ्चनःequal toward clod, stone and gold
- तुल्यप्रियाप्रियःthe same to dear and not dear
- धीरःsteady
- तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिःthe same to blame and praise of himself
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।Manapamanayoh Tulyah Tulyah Mitraripakshayoh
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥Sarva Arambha Parityagi Gunatitah Sa Uchyate
जो मान और अपमान में सम है, मित्र और शत्रु के पक्ष में सम है और सब आरंभों का त्यागी है, वह गुणातीत कहलाता है।
शब्दार्थ
- मानापमानयोःin honour and dishonour
- तुल्यःequal
- तुल्यःequal
- मित्रअरिपक्षयोःtoward the side of friend and foe
- सर्वारम्भपरित्यागीgiver up of all undertakings
- गुणातीतःone beyond the gunas
- सःhe
- उच्यतेis called
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।Mam Cha Yo'vyabhicharena Bhaktiyogena Sevate
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥Sa Gunan Samatitya Etan Brahmabhuyaya Kalpate
जो मेरी अटल भक्ति से सेवा करता है, वह इन गुणों को पार करके ब्रह्मभाव को पाने योग्य हो जाता है।
शब्दार्थ
- माम्me
- चand
- यःwho
- अव्यभिचारेणwith unswerving
- भक्तियोगेनby the yoga of devotion
- सेवतेserves
- सःhe
- गुणान्the gunas
- समतीत्यgoing beyond
- एतान्these
- ब्रह्मभूयायfor becoming Brahman
- कल्पतेbecomes fit
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।Brahmano Hi Pratishtha Aham Amritasya Avyayasya Cha
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥Shashvatasya Cha Dharmasya Sukhasya Aikantikasya Cha
क्योंकि मैं ब्रह्म का, अमृत और अविनाशी तत्त्व का, सनातन धर्म का और परम आनंद का आधार हूँ।
शब्दार्थ
- ब्रह्मणःof Brahman
- हिfor
- प्रतिष्ठाthe foundation
- अहम्I
- अमृतस्यof the immortal
- अव्ययस्यimperishable
- चand
- शाश्वतस्यeternal
- चand
- धर्मस्यof dharma
- सुखस्यof bliss
- ऐकान्तिकस्यabsolute
- चand