18 में से अध्याय 13 · 34 श्लोक
भगवद गीता अध्याय 13: क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
Kshetra-Kshetrajna Vibhaga Yoga · क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के भेद का योग
तेरहवें अध्याय में शरीर (क्षेत्र) और उसे जानने वाले आत्मा (क्षेत्रज्ञ) का अंतर बताया गया है। श्रीकृष्ण क्षेत्र के तत्त्व गिनाते हैं, विनम्रता, अहिंसा और अटल भक्ति जैसे ज्ञान के लक्षण बताते हैं, और फिर जानने योग्य परम तत्त्व का वर्णन करते हैं। प्रकृति और पुरुष का भेद समझाकर वे कहते हैं कि जो सब प्राणियों में एक ही परमेश्वर को देखता है, वही सही देखता है।
श्रीभगवानुवाच ।Shri Bhagavan Uvacha
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।Idam Shariram Kaunteya Kshetram Iti Abhidhiyate
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥Etadyo Vetti Tam Prahuh Kshetrajna Iti Tadvidah
हे कौन्तेय, इस शरीर को क्षेत्र कहा जाता है। जो इसे जानता है, उसे इस विषय के जानकार क्षेत्रज्ञ कहते हैं।
शब्दार्थ
- इदम्this
- शरीरम्body
- कौन्तेयO son of Kunti
- क्षेत्रम्the field
- इतिthus
- अभिधीयतेis called
- एतत्this
- यःwho
- वेत्तिknows
- तम्him
- प्राहुःthey call
- क्षेत्रज्ञःknower of the field
- इतिthus
- तद्विदःthose who know that
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।Kshetrajnam Chapi Mam Viddhi Sarvakshetreshu Bharata
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥Kshetra Kshetrajnayoh Jnanam Yattajjnanam Matam Mama
हे भारत, सब क्षेत्रों में मुझे ही क्षेत्रज्ञ जान। क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का जो ज्ञान है, वही मेरे मत में सच्चा ज्ञान है।
शब्दार्थ
- क्षेत्रज्ञम्knower of the field
- चand
- अपिalso
- माम्me
- विद्धिknow
- सर्वक्षेत्रेषुin all fields
- भारतO Bharata
- क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोःof the field and its knower
- ज्ञानम्knowledge
- यत्which
- तत्that
- ज्ञानम्knowledge
- मतम्is held
- ममmy
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।Tatkshetram Yachcha Yadrikcha Yadvikari Yatashcha Yat
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥Sa Cha Yo Yatprabhavashcha Tatsamasena Me Shrinu
वह क्षेत्र क्या है, कैसा है, उसमें क्या बदलाव होते हैं, वह किससे उत्पन्न होता है, और क्षेत्रज्ञ कौन है और उसका प्रभाव क्या है, यह सब संक्षेप में मुझसे सुन।
शब्दार्थ
- तत्that
- क्षेत्रम्field
- यत्what
- चand
- यादृक्of what kind
- चand
- यद्विकारिwith what changes
- यतःfrom what
- चand
- यत्what
- सःhe
- चand
- यःwho
- यत्प्रभावःof what power
- चand
- तत्that
- समासेनin brief
- मेfrom me
- शृणुhear
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।Rishibhirbahudha Gitam Chhandobhih Vividhaih Prithak
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥Brahmasutrapadaih Cha Eva Hetumadbhih Vinishchitaih
ऋषियों ने इसे अनेक प्रकार से गाया है, अलग-अलग वेदमंत्रों में अपने-अपने ढंग से, और ब्रह्मसूत्र के तर्कयुक्त और निश्चित वचनों में भी।
शब्दार्थ
- ऋषिभिःby sages
- बहुधाin many ways
- गीतम्sung
- छन्दोभिःby verses
- विविधैःvarious
- पृथक्separately
- ब्रह्मसूत्रपदैःby the words of the Brahma Sutra
- चand
- एवindeed
- हेतुमद्भिःreasoned
- विनिश्चितैःconclusive
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।Mahabhutani Ahankarah Buddhiravyaktameva Cha
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥Indriyani Dashaikam Cha Pancha Cha Indriyagocharah
पाँच महाभूत, अहंकार, बुद्धि और अव्यक्त, दस इंद्रियाँ और एक मन, और इंद्रियों के पाँच विषय।
शब्दार्थ
- महाभूतानिthe great elements
- अहङ्कारःego
- बुद्धिःintellect
- अव्यक्तम्the unmanifest
- एवindeed
- चand
- इन्द्रियाणिthe senses
- दशten
- एकम्one (the mind)
- चand
- पञ्चfive
- चand
- इन्द्रियगोचराःobjects of the senses
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।Ichchha Dveshah Sukham Duhkham Sanghatah Chetana Dhritih
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥Etatkshetram Samasena Savikaram Udahritam
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीर का समूह, चेतना और धैर्य, इन सब विकारों सहित यह क्षेत्र संक्षेप में बताया गया है।
शब्दार्थ
- इच्छाdesire
- द्वेषःaversion
- सुखम्pleasure
- दुःखम्pain
- सङ्घातःthe body as a collection
- चेतनाconsciousness
- धृतिःfirmness
- एतत्this
- क्षेत्रम्field
- समासेनin brief
- सविकारम्with its changes
- उदाहृतम्described
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।Amanitvam Adambhitvam Ahimsa Kshantirarjavam
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥Acharyopasanam Shaucham Sthairyam Atmavinigrahah
विनम्रता, दिखावे का अभाव, अहिंसा, क्षमा, सरलता, गुरु की सेवा, पवित्रता, स्थिरता और आत्म-संयम।
शब्दार्थ
- अमानित्वम्humility
- अदम्भित्वम्freedom from pretence
- अहिंसाnon-violence
- क्षान्तिःpatience
- आर्जवम्honesty
- आचार्योपासनम्service of the teacher
- शौचम्cleanliness
- स्थैर्यम्steadiness
- आत्मविनिग्रहःself-control
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।Indriyartheshu Vairagyam Anahankara Eva Cha
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥Janma Mrityu Jara Vyadhi Duhkha Dosha Anudarshanam
इंद्रियों के विषयों से वैराग्य, अहंकार का न होना, और जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और रोग के दुःख को ठीक से देखना।
शब्दार्थ
- इन्द्रियार्थेषुtoward sense objects
- वैराग्यम्dispassion
- अनहङ्कारःabsence of egoism
- एवindeed
- चand
- जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्seeing the evil in birth, death, old age, sickness and pain
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।Asaktih Anabhishvangah Putra Dara Grihadishu
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥Nityam Cha Samachittatvam Ishta Anishta Upapattishu
संतान, पत्नी, घर आदि में आसक्ति और मोह का न होना, और प्रिय या अप्रिय, दोनों प्रकार की घटनाओं में मन का सम बने रहना।
शब्दार्थ
- असक्तिःnon-attachment
- अनभिष्वङ्गःnon-clinging
- पुत्रदारगृहादिषुto son, wife, home and the like
- नित्यम्always
- चand
- समचित्तत्वम्even-mindedness
- इष्टानिष्टोपपत्तिषुin wanted and unwanted happenings
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।Mayi Chananyayogena Bhaktih Avyabhicharini
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥Vivikta Desha Sevitvam Aratih Jana Samsadi
मुझमें एकनिष्ठ योग से अटल भक्ति, एकांत स्थान में रहने की रुचि, और लोगों की भीड़ में मन न लगना।
शब्दार्थ
- मयिin me
- चand
- अनन्ययोगेनby undivided yoga
- भक्तिःdevotion
- अव्यभिचारिणीunswerving
- विविक्तदेशसेवित्वम्liking for solitary places
- अरतिःdislike
- जनसंसदिof crowds of people
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।Adhyatma Jnana Nityatvam Tattva Jnana Artha Darshanam
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥Etajjnanamiti Proktamajnanam Yadato'nyatha
आत्मज्ञान में निरंतर लगे रहना और तत्त्वज्ञान के प्रयोजन को देखना, यही ज्ञान कहा गया है। इससे जो उलटा है, वह अज्ञान है।
शब्दार्थ
- अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्constancy in knowledge of the Self
- तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्seeing the aim of knowledge of truth
- एतत्this
- ज्ञानम्knowledge
- इतिthus
- प्रोक्तम्declared
- अज्ञानम्ignorance
- यत्what
- अतःthan this
- अन्यथाotherwise
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।Jneyam Yat Tat Pravakshyami Yat Jnatva Amritam Ashnute
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥Anadimatparam Brahma Na Sat Tat Na Asat Uchyate
अब मैं बताता हूँ कि जानने योग्य क्या है, जिसे जानकर मनुष्य अमरता पाता है। वह अनादि परम ब्रह्म है, जिसे न सत् कहा जाता है, न असत्।
शब्दार्थ
- ज्ञेयम्what is to be known
- यत्which
- तत्that
- प्रवक्ष्यामिI will explain
- यत्which
- ज्ञात्वाknowing
- अमृतम्immortality
- अश्नुतेone attains
- अनादिमत्beginningless
- परम्supreme
- ब्रह्मBrahman
- नnot
- सत्being
- तत्that
- नnot
- असत्non-being
- उच्यतेis called
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।Sarvatah Panipadam Tat Sarvato'kshi Shiromukham
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥Sarvatah Shrutimalloke Sarvamavritya Tishthati
उसके हाथ-पैर सब ओर हैं, उसकी आँखें, सिर और मुख सब ओर हैं, उसके कान सब ओर हैं। वह संसार में सबको व्याप्त करके स्थित है।
शब्दार्थ
- सर्वतःeverywhere
- पाणिपादम्hands and feet
- तत्that
- सर्वतःeverywhere
- अक्षिशिरोमुखम्eyes, heads and mouths
- सर्वतःeverywhere
- श्रुतिमत्having ears
- लोकेin the world
- सर्वम्all
- आवृत्यpervading
- तिष्ठतिstands
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।Sarvendriya Gunabhasam Sarvendriya Vivarjitam
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥Asaktam Sarvabhrichchaiva Nirgunam Gunabhoktri Cha
वह सब इंद्रियों के कार्यों को प्रकाशित करता है, पर स्वयं सब इंद्रियों से रहित है। वह आसक्ति रहित है, फिर भी सबको धारण करता है। वह गुणों से परे है, फिर भी गुणों का भोक्ता है।
शब्दार्थ
- सर्वेन्द्रियगुणाभासम्shining with the functions of all senses
- सर्वेन्द्रियविवर्जितम्free of all senses
- असक्तम्unattached
- सर्वभृत्supporter of all
- चand
- एवindeed
- निर्गुणम्free of gunas
- गुणभोक्तृenjoyer of the gunas
- चand
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।Bahirantashcha Bhutanamacharam Charameva Cha
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥Sukshmatvat Tat Avijneyam Durastham Chantike Cha Tat
वह सब प्राणियों के बाहर भी है और भीतर भी, स्थिर भी है और चलने वाला भी। सूक्ष्म होने से वह समझ में नहीं आता, और वह दूर भी है और पास भी।
शब्दार्थ
- बहिःoutside
- अन्तःinside
- चand
- भूतानाम्of beings
- अचरम्unmoving
- चरम्moving
- एवalso
- चand
- सूक्ष्मत्वात्because of subtlety
- तत्that
- अविज्ञेयम्not to be known
- दूरस्थम्far away
- चand
- अन्तिकेnear
- चand
- तत्that
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।Avibhaktam Cha Bhuteshu Vibhaktamiva Cha Sthitam
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥Bhutabhartri Cha Tajjneyam Grasishnu Prabhavishnu Cha
वह अविभाजित है, फिर भी प्राणियों में बँटा हुआ-सा दिखता है। वही जानने योग्य तत्त्व प्राणियों का पालन करने वाला, उन्हें समेट लेने वाला और उन्हें उत्पन्न करने वाला है।
शब्दार्थ
- अविभक्तम्undivided
- चand
- भूतेषुin beings
- विभक्तम्divided
- इवas if
- चand
- स्थितम्standing
- भूतभर्तृsustainer of beings
- चand
- तत्that
- ज्ञेयम्to be known
- ग्रसिष्णुdevourer
- प्रभविष्णुcreator
- चand
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।Jyotishamapi Tajjyotistamasah Paramuchyate
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥Jnanam Jneyam Jnanagamyam Hridi Sarvasya Vishthitam
वह सब ज्योतियों की भी ज्योति है और अंधकार से परे कहा गया है। वह ज्ञान है, जानने योग्य है और ज्ञान से पाने योग्य है, और सबके हृदय में विराजमान है।
शब्दार्थ
- ज्योतिषाम्of lights
- अपिeven
- तत्that
- ज्योतिःlight
- तमसःthan darkness
- परम्beyond
- उच्यतेis said
- ज्ञानम्knowledge
- ज्ञेयम्the knowable
- ज्ञानगम्यम्goal of knowledge
- हृदिin the heart
- सर्वस्यof everyone
- विष्ठितम्seated
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।Iti Kshetram Tatha Jnanam Jneyam Choktam Samasatah
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥Madbhakta Etadvijnaya Madbhavaya Upapadyate
इस प्रकार क्षेत्र, ज्ञान और ज्ञेय संक्षेप में बताए गए। मेरा भक्त इसे जानकर मेरे भाव को पाने योग्य हो जाता है।
शब्दार्थ
- इतिthus
- क्षेत्रम्the field
- तथाand
- ज्ञानम्knowledge
- ज्ञेयम्the knowable
- चand
- उक्तम्told
- समासतःin brief
- मद्भक्तःmy devotee
- एतत्this
- विज्ञायknowing
- मद्भावायfor my state
- उपपद्यतेbecomes fit
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।Prakritim Purusham Chaiva Viddhyanadi Ubhavapi
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥Vikaramshcha Gunamshchaiva Viddhi Prakriti Sambhavan
प्रकृति और पुरुष, दोनों को अनादि जान। और विकारों तथा गुणों को प्रकृति से उत्पन्न जान।
शब्दार्थ
- प्रकृतिम्nature
- पुरुषम्the soul
- चand
- एवalso
- विद्धिknow
- अनादीbeginningless
- उभौboth
- अपिalso
- विकारान्the changes
- चand
- गुणान्the gunas
- चand
- एवalso
- विद्धिknow
- प्रकृतिसम्भवान्born of nature
कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।Karya Karana Kartritve Hetuh Prakritiruchyate
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥Purushah Sukhaduhkhanam Bhoktritve Heturuchyate
शरीर, इंद्रियों और कर्तापन के होने में प्रकृति को कारण कहा गया है। सुख और दुःख के भोग में पुरुष को कारण कहा गया है।
शब्दार्थ
- कार्यकरणकर्तृत्वेin effect, instrument and agency
- हेतुःcause
- प्रकृतिःnature
- उच्यतेis said
- पुरुषःthe soul
- सुखदुःखानाम्of pleasure and pain
- भोक्तृत्वेin experiencing
- हेतुःcause
- उच्यतेis said
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।Purushah Prakritistho Hi Bhunkte Prakritijangunan
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥Karanam Gunasango'sya Sadasad Yoni Janmasu
प्रकृति में स्थित पुरुष प्रकृति से उत्पन्न गुणों को भोगता है। इन गुणों में आसक्ति ही उसके अच्छी और बुरी योनियों में जन्म लेने का कारण है।
शब्दार्थ
- पुरुषःthe soul
- प्रकृतिस्थःabiding in nature
- हिindeed
- भुङ्क्तेexperiences
- प्रकृतिजान्born of nature
- गुणान्the gunas
- कारणम्cause
- गुणसङ्गःattachment to the gunas
- अस्यof this one
- सदसद्योनिजन्मसुin births in good and bad wombs
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।Upadrashta Anumanta Cha Bharta Bhokta Maheshvarah
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥Paramatmeti Chapyukto Dehe'smin Purushah Parah
इस शरीर में स्थित परम पुरुष को साक्षी, अनुमति देने वाला, धारण करने वाला, भोक्ता, महेश्वर और परमात्मा कहा जाता है।
शब्दार्थ
- उपद्रष्टाwitness
- अनुमन्ताpermitter
- चand
- भर्ताsupporter
- भोक्ताexperiencer
- महेश्वरःgreat Lord
- परमात्माSupreme Self
- इतिthus
- चand
- अपिalso
- उक्तःcalled
- देहेin the body
- अस्मिन्this
- पुरुषःthe soul
- परःsupreme
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।Ya Evam Vetti Purusham Prakritim Cha Gunaih Saha
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥Sarvatha Vartamano'pi Na Sa Bhuyo'bhijayate
जो इस प्रकार पुरुष और गुणों सहित प्रकृति को जानता है, वह किसी भी अवस्था में रहते हुए फिर जन्म नहीं लेता।
शब्दार्थ
- यःwho
- एवम्thus
- वेत्तिknows
- पुरुषम्the soul
- प्रकृतिम्nature
- चand
- गुणैःgunas
- सहwith
- सर्वथाin every way
- वर्तमानःliving
- अपिeven
- नnot
- सःhe
- भूयःagain
- अभिजायतेis born
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।Dhyanenatmani Pashyanti Kechit Atmanam Atmana
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥Anye Sankhyena Yogena Karmayogena Chapare
कुछ लोग ध्यान से अपने भीतर आत्मा को देखते हैं। कुछ सांख्ययोग से और कुछ कर्मयोग से उसे देखते हैं।
शब्दार्थ
- ध्यानेनby meditation
- आत्मनिin the self
- पश्यन्तिsee
- केचित्some
- आत्मानम्the Self
- आत्मनाby oneself
- अन्येothers
- साङ्ख्येनby Sankhya
- योगेनby yoga
- कर्मयोगेनby the yoga of action
- चand
- अपरेothers
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।Anye Tvevamajanantah Shrutvanyebhya Upasate
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥Te'pi Chatitarantyeva Mrityum Shrutiparayanah
कुछ दूसरे लोग इसे स्वयं नहीं जानते, पर दूसरों से सुनकर उपासना करते हैं। सुने हुए वचनों में श्रद्धा रखने वाले वे भी मृत्यु को पार कर जाते हैं।
शब्दार्थ
- अन्येothers
- तुbut
- एवम्thus
- अजानन्तःnot knowing
- श्रुत्वाhearing
- अन्येभ्यःfrom others
- उपासतेworship
- तेthey
- अपिtoo
- चand
- अतितरन्तिcross over
- एवsurely
- मृत्युम्death
- श्रुतिपरायणाःdevoted to what they hear
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।Yavatsanjayate Kinchitsattvam Sthavarajangamam
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥Kshetra Kshetrajna Samyogat Tat Viddhi Bharatarshabha
हे भरतश्रेष्ठ, जो कुछ भी चर या अचर प्राणी उत्पन्न होता है, उसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के संयोग से उत्पन्न जान।
शब्दार्थ
- यावत्as much as
- सञ्जायतेis born
- किञ्चित्whatever
- सत्त्वम्being
- स्थावरजङ्गमम्unmoving and moving
- क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्from the union of the field and its knower
- तत्that
- विद्धिknow
- भरतर्षभbest of the Bharatas
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।Samam Sarveshu Bhuteshu Tishthantam Parameshvaram
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥Vinashyatsu Avinashyantam Yah Pashyati Sa Pashyati
जो सब प्राणियों में समान रूप से स्थित और उनके नष्ट होने पर भी नष्ट न होने वाले परमेश्वर को देखता है, वही सच में देखता है।
शब्दार्थ
- समम्equally
- सर्वेषुin all
- भूतेषुbeings
- तिष्ठन्तम्standing
- परमेश्वरम्supreme Lord
- विनश्यत्सुin the perishing
- अविनश्यन्तम्not perishing
- यःwho
- पश्यतिsees
- सःhe
- पश्यतिsees
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।Samam Pashyanhi Sarvatra Samavasthitam Ishvaram
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥Na Hinasti Atmana Atmanam Tato Yati Param Gatim
सब जगह एक ही ईश्वर को समान रूप से स्थित देखने वाला अपने आप को अपने ही द्वारा हानि नहीं पहुँचाता। इसलिए वह परम गति को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- समम्the same
- पश्यन्seeing
- हिindeed
- सर्वत्रeverywhere
- समवस्थितम्equally present
- ईश्वरम्the Lord
- नnot
- हिनस्तिharms
- आत्मनाby the self
- आत्मानम्the self
- ततःthen
- यातिgoes
- पराम्highest
- गतिम्goal
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।Prakrityaiva Cha Karmani Kriyamanani Sarvashah
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥Yah Pashyati Tatha Atmanam Akartaram Sa Pashyati
जो देखता है कि सब कर्म हर प्रकार से प्रकृति ही करती है, और आत्मा कर्ता नहीं है, वही सच में देखता है।
शब्दार्थ
- प्रकृत्याby nature
- एवonly
- चand
- कर्माणिactions
- क्रियमाणानिbeing done
- सर्वशःin every way
- यःwho
- पश्यतिsees
- तथाand
- आत्मानम्the Self
- अकर्तारम्non-doer
- सःhe
- पश्यतिsees
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।Yada Bhutaprithagbhavam Ekastham Anupashyati
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥Tata Eva Cha Vistaram Brahma Sampadyate Tada
जब मनुष्य प्राणियों की अलग-अलग स्थिति को एक में टिका हुआ देखता है और उसी एक से सबका फैलाव देखता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- यदाwhen
- भूतपृथग्भावम्the separate existence of beings
- एकस्थम्resting in one
- अनुपश्यतिsees
- ततःfrom that
- एवalone
- चand
- विस्तारम्spreading
- ब्रह्मBrahman
- सम्पद्यतेattains
- तदाthen
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।Anaditvat Nirgunatvat Paramatma Ayam Avyayah
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥Sharirastho'pi Kaunteya Na Karoti Na Lipyate
अनादि और निर्गुण होने के कारण यह अविनाशी परमात्मा शरीर में रहता हुआ भी, हे कौन्तेय, न कुछ करता है और न लिप्त होता है।
शब्दार्थ
- अनादित्वात्because of having no beginning
- निर्गुणत्वात्because of being without gunas
- परमात्माsupreme Self
- अयम्this
- अव्ययःimperishable
- शरीरस्थःin the body
- अपिeven
- कौन्तेयO son of Kunti
- नnot
- करोतिacts
- नnot
- लिप्यतेis tainted
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।Yatha Sarvagatam Saukshmyat Akasham Nopalipyate
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥Sarvatravasthito Dehe Tathatma Nopalipyate
जैसे सर्वव्यापी आकाश सूक्ष्म होने के कारण किसी चीज़ से लिप्त नहीं होता, वैसे ही शरीर में सब जगह स्थित आत्मा लिप्त नहीं होता।
शब्दार्थ
- यथाas
- सर्वगतम्all-pervading
- सौक्ष्म्यात्because of subtlety
- आकाशम्space
- नnot
- उपलिप्यतेis tainted
- सर्वत्रeverywhere
- अवस्थितःpresent
- देहेin the body
- तथाso
- आत्माthe Self
- नnot
- उपलिप्यतेis tainted
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।Yatha Prakashayatyekah Kritsnam Lokamimam Ravih
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥Kshetram Kshetri Tatha Kritsnam Prakashayati Bharata
जैसे एक ही सूर्य इस पूरे संसार को प्रकाशित करता है, वैसे ही हे भारत, क्षेत्रज्ञ पूरे क्षेत्र को प्रकाशित करता है।
शब्दार्थ
- यथाas
- प्रकाशयतिlights up
- एकःone
- कृत्स्नम्whole
- लोकम्world
- इमम्this
- रविःsun
- क्षेत्रम्field
- क्षेत्रीowner of the field
- तथाso
- कृत्स्नम्whole
- प्रकाशयतिlights up
- भारतO Bharata
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।Kshetra Kshetrajnayoh Evam Antaram Jnanachakshusha
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥Bhuta Prakriti Moksham Cha Ye Viduryanti Te Param
जो लोग ज्ञान की दृष्टि से क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के इस भेद को और प्राणियों के प्रकृति से मुक्त होने को जानते हैं, वे परम को प्राप्त होते हैं।
शब्दार्थ
- क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोःof the field and its knower
- एवम्thus
- अन्तरम्difference
- ज्ञानचक्षुषाby the eye of knowledge
- भूतप्रकृतिमोक्षम्release of beings from nature
- चand
- येwho
- विदुःknow
- यान्तिgo
- तेthey
- परम्to the supreme