18 में से अध्याय 5 · 29 श्लोक
भगवद गीता अध्याय 5: कर्मसंन्यासयोगः
Karma Sannyasa Yoga · कर्म संन्यास योग
पाँचवाँ अध्याय अर्जुन के प्रश्न से शुरू होता है: आप कर्मों का त्याग भी सराहते हैं और कर्मयोग भी, तो दोनों में कौन-सा श्रेष्ठ है? श्रीकृष्ण उत्तर देते हैं कि दोनों परम कल्याण की ओर ले जाते हैं, पर कर्म का त्याग करने से आसक्ति-रहित कर्म (कर्मयोग) सरल और श्रेष्ठ है। जो यज्ञ-भाव से कर्म करता है, वह कमल के पत्ते की तरह कर्म से लिप्त नहीं होता। अध्याय में ऐसे ज्ञानी का वर्णन है जो सब प्राणियों को समान दृष्टि से देखता है और भीतर शान्ति पाता है, और अन्त में ध्यान का संक्षिप्त वर्णन तथा ईश्वर के सब प्राणियों के मित्र होने की बात है।
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।Sannyasam Karmanam Krishna Punah Yogam Cha Shamsasi
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥Yat Shreyah Etayoh Ekam Tat Me Bruhi Sunishchitam
अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण, आप कर्मों के त्याग की प्रशंसा करते हैं और फिर कर्मयोग की भी। इन दोनों में जो एक निश्चित रूप से कल्याणकारी हो, वह मुझे बताइए।
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- सन्न्यासम्renunciation
- कर्मणाम्of actions
- कृष्णO Krishna
- पुनःagain
- योगम्yoga
- चand
- शंससिyou praise
- यत्which
- श्रेयःis better
- एतयोःof these two
- एकम्one
- तत्that
- मेto me
- ब्रूहिtell
- सुनिश्चितम्definitely
5.2Sannyasah Karmayogash Cha
श्रीभगवानुवाच ।Shribhagavan Uvacha
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।Sannyasah Karmayogah Cha Nihshreyasakarau Ubhau
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥Tayoh Tu Karmasannyasat Karmayogah Vishishyate
श्रीकृष्ण ने कहा: कर्म का त्याग और कर्मयोग, दोनों ही परम कल्याण देने वाले हैं। पर उन दोनों में कर्मों के त्याग से कर्मयोग श्रेष्ठ है।
शब्दार्थ
- श्रीभगवान्the Blessed Lord (Krishna)
- उवाचsaid
- सन्न्यासःrenunciation
- कर्मयोगःkarma yoga
- चand
- निःश्रेयसकरौleading to the highest good
- उभौboth
- तयोःof the two
- तुbut
- कर्मसन्न्यासात्than renunciation of action
- कर्मयोगःkarma yoga
- विशिष्यतेis better
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।Jnyeyah Sah Nityasannyasi Yah Na Dveshti Na Kankshati
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥Nirdvandvah Hi Mahabaho Sukham Bandhat Pramuchyate
जो न किसी से द्वेष करता है, न किसी की आकांक्षा करता है, वह सदा संन्यासी जानने योग्य है। हे महाबाहो, द्वन्द्वों से रहित ऐसा व्यक्ति सहज ही बन्धन से छूट जाता है।
शब्दार्थ
- ज्ञेयःshould be known
- सःhe
- नित्यसन्न्यासीa true renunciate
- यःwho
- नneither
- द्वेष्टिhates
- नnor
- काङ्क्षतिdesires
- निर्द्वन्द्वःfree from the pairs of opposites
- हिindeed
- महाबाहोO mighty-armed one
- सुखम्easily
- बन्धात्from bondage
- प्रमुच्यतेis freed
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।Sankhyayogau Prithak Balah Pravadanti Na Panditah
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥Ekam Api Asthitah Samyak Ubhayoh Vindate Phalam
साङ्ख्य और योग को अलग-अलग बालक (अल्पबुद्धि) बताते हैं, पण्डित नहीं। एक में भी भली-भाँति स्थित व्यक्ति दोनों का फल पा लेता है।
शब्दार्थ
- साङ्ख्ययोगौknowledge and action
- पृथक्separate
- बालाःthe childlike
- प्रवदन्तिsay
- नnot
- पण्डिताःthe learned
- एकम्one
- अपिeven
- आस्थितःestablished in
- सम्यक्properly
- उभयोःof both
- विन्दतेobtains
- फलम्the fruit
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।Yat Sankhyaih Prapyate Sthanam Tat Yogaih Api Gamyate
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥Ekam Sankhyam Cha Yogam Cha Yah Pashyati Sah Pashyati
जो स्थान ज्ञानियों को मिलता है, वही कर्मयोगियों को भी मिलता है। जो साङ्ख्य और योग को एक देखता है, वही यथार्थ देखता है।
शब्दार्थ
- यत्which
- साङ्ख्यैःby the followers of knowledge
- प्राप्यतेis reached
- स्थानम्the state
- तत्that
- योगैःby the followers of action
- अपिalso
- गम्यतेis reached
- एकम्one
- साङ्ख्यम्knowledge
- चand
- योगम्action
- चand
- यःwho
- पश्यतिsees
- सःhe
- पश्यतिtruly sees
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।Sannyasah Tu Mahabaho Duhkham Aptum Ayogatah
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥Yogayuktah Munih Brahma Na Chirena Adhigachchhati
पर हे महाबाहो, कर्मयोग के बिना संन्यास का प्राप्त होना कठिन है। योग से युक्त मुनि शीघ्र ही ब्रह्म को प्राप्त हो जाता है।
शब्दार्थ
- सन्न्यासःrenunciation
- तुbut
- महाबाहोO mighty-armed one
- दुःखम्hard
- आप्तुम्to attain
- अयोगतःwithout yoga
- योगयुक्तःone who is steady in yoga
- मुनिःthe sage
- ब्रह्मBrahman
- नnot
- चिरेणlong
- अधिगच्छतिreaches
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।Yogayuktah Vishuddhatma Vijitatma Jitendriyah
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥Sarvabhutatmabhutatma Kurvan Api Na Lipyate
जो योग से युक्त है, शुद्ध अन्तःकरण वाला है, मन और इन्द्रियों को जीत चुका है और जिसकी आत्मा सब प्राणियों की आत्मा के साथ एक हो गई है, वह कर्म करता हुआ भी लिप्त नहीं होता।
शब्दार्थ
- योगयुक्तःsteady in yoga
- विशुद्धात्माpure in mind
- विजितात्माwith mind conquered
- जितेन्द्रियःwith senses conquered
- सर्वभूतात्मभूतात्माwhose self has become the self of all beings
- कुर्वन्doing
- अपिeven
- नnot
- लिप्यतेis stained
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।Na Eva Kinchit Karomi Iti Yuktah Manyeta Tattvavit
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥Pashyan Shrinvan Sprishan Jighran Ashnan Gachchhan Svapan Shvasan
तत्त्व को जानने वाला योगी देखता, सुनता, छूता, सूँघता, खाता, चलता, सोता और साँस लेता हुआ भी यही मानता है कि मैं कुछ भी नहीं करता,
शब्दार्थ
- नnot
- एवat all
- किञ्चित्anything
- करोमिI do
- इतिthus
- युक्तःthe steady one
- मन्येतwould think
- तत्त्ववित्the knower of truth
- पश्यन्seeing
- शृण्वन्hearing
- स्पृशन्touching
- जिघ्रन्smelling
- अश्नन्eating
- गच्छन्going
- स्वपन्sleeping
- श्वसन्breathing
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।Pralapan Visrijan Grihnan Unmishan Nimishan Api
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥Indriyani Indriyartheshu Vartante Iti Dharayan
बोलता, छोड़ता, ग्रहण करता, आँखें खोलता और बन्द करता हुआ भी यह समझता है कि इन्द्रियाँ ही अपने विषयों में बरत रही हैं।
शब्दार्थ
- प्रलपन्speaking
- विसृजन्letting go
- गृह्णन्grasping
- उन्मिषन्opening the eyes
- निमिषन्closing the eyes
- अपिeven
- इन्द्रियाणिthe senses
- इन्द्रियार्थेषुamong sense objects
- वर्तन्तेare moving
- इतिthus
- धारयन्holding in mind
5.10Brahmanyadhaya Karmani
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।Brahmani Adhaya Karmani Sangam Tyaktva Karoti Yah
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥Lipyate Na Sah Papena Padmapatram Iva Ambhasa
जो सब कर्मों को ब्रह्म में अर्पण करके और आसक्ति छोड़कर कर्म करता है, वह पाप से वैसे ही लिप्त नहीं होता जैसे कमल का पत्ता जल से।
शब्दार्थ
- ब्रह्मणिin Brahman
- आधायplacing
- कर्माणिactions
- सङ्गम्attachment
- त्यक्त्वाgiving up
- करोतिacts
- यःwho
- लिप्यतेis stained
- नnot
- सःhe
- पापेनby sin
- पद्मपत्रम्a lotus leaf
- इवlike
- अम्भसाby water
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।Kayena Manasa Buddhya Kevalaih Indriyaih Api
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥Yoginah Karma Kurvanti Sangam Tyaktva Atmashuddhaye
योगी लोग आसक्ति छोड़कर केवल अन्तःकरण की शुद्धि के लिए शरीर, मन, बुद्धि और इन्द्रियों से कर्म करते हैं।
शब्दार्थ
- कायेनwith the body
- मनसाwith the mind
- बुद्ध्याwith the intellect
- केवलैःonly
- इन्द्रियैःwith the senses
- अपिeven
- योगिनःyogis
- कर्मaction
- कुर्वन्तिperform
- सङ्गम्attachment
- त्यक्त्वाgiving up
- आत्मशुद्धयेfor purification of the self
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।Yuktah Karmaphalam Tyaktva Shantim Apnoti Naishthikim
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥Ayuktah Kamakarena Phale Saktah Nibadhyate
योगयुक्त पुरुष कर्मफल का त्याग करके स्थिर शान्ति पाता है, पर अयुक्त पुरुष कामना के वश फल में आसक्त होकर बँध जाता है।
शब्दार्थ
- युक्तःthe steady one
- कर्मफलम्the fruit of action
- त्यक्त्वाgiving up
- शान्तिम्peace
- आप्नोतिattains
- नैष्ठिकीम्lasting
- अयुक्तःthe unsteady one
- कामकारेणdriven by desire
- फलेin the fruit
- सक्तःattached
- निबध्यतेis bound
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।Sarvakarmani Manasa Sannyasya Aste Sukham Vashi
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥Navadvare Pure Dehi Na Eva Kurvan Na Karayan
मन से सब कर्मों का त्याग करके संयमी देहधारी जीव नौ द्वारों वाले शरीररूपी नगर में न कुछ करता हुआ और न कुछ कराता हुआ सुखपूर्वक रहता है।
शब्दार्थ
- सर्वकर्माणिall actions
- मनसाwith the mind
- सन्न्यस्यgiving up
- आस्तेrests
- सुखम्happily
- वशीthe self-controlled
- नवद्वारेwith nine gates
- पुरेin the city
- देहीthe embodied self
- नnot
- एवindeed
- कुर्वन्doing
- नnor
- कारयन्causing to do
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।Na Kartritvam Na Karmani Lokasya Srijati Prabhuh
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥Na Karmaphalasamyogam Svabhavah Tu Pravartate
प्रभु लोगों के कर्तापन को, कर्मों को या कर्म और फल के संयोग को नहीं रचते; यह सब स्वभाव (प्रकृति) से ही चलता है।
शब्दार्थ
- नnot
- कर्तृत्वम्the sense of being a doer
- नnot
- कर्माणिactions
- लोकस्यof the world
- सृजतिcreates
- प्रभुःthe Lord
- नnor
- कर्मफलसंयोगम्the link with the fruit of action
- स्वभावःnature
- तुbut
- प्रवर्ततेacts
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।Na Adatte Kasyachit Papam Na Cha Eva Sukritam Vibhuh
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥Ajnanena Avritam Jnanam Tena Muhyanti Jantavah
सर्वव्यापी प्रभु न किसी के पाप को लेते हैं, न पुण्य को। ज्ञान अज्ञान से ढका हुआ है, इसी से प्राणी मोहित होते हैं।
शब्दार्थ
- नnot
- आदत्तेtakes
- कस्यचित्of anyone
- पापम्sin
- नnor
- चand
- एवindeed
- सुकृतम्merit
- विभुःthe all-pervading Lord
- अज्ञानेनby ignorance
- आवृतम्covered
- ज्ञानम्knowledge
- तेनby that
- मुह्यन्तिare deluded
- जन्तवःbeings
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।Jnanena Tu Tat Ajnanam Yesham Nashitam Atmanah
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥Tesham Adityavat Jnanam Prakashayati Tatparam
पर जिनका वह अज्ञान आत्मज्ञान से नष्ट हो गया है, उनके लिए वह ज्ञान सूर्य की तरह उस परम तत्त्व को प्रकाशित कर देता है।
शब्दार्थ
- ज्ञानेनby knowledge
- तुbut
- तत्that
- अज्ञानम्ignorance
- येषाम्whose
- नाशितम्is destroyed
- आत्मनःof the Self
- तेषाम्for them
- आदित्यवत्like the sun
- ज्ञानम्knowledge
- प्रकाशयतिreveals
- तत्परम्the Supreme
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।Tadbuddhayah Tadatmanah Tannishthah Tatparayanah
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥Gachchhanti Apunaravrittim Jnananirdhutakalmashah
जिनकी बुद्धि उसी में है, जिनका आत्मा उसी में है, जो उसी में स्थित हैं और उसी को परम आश्रय मानते हैं, वे ज्ञान से पाप धुल जाने पर पुनर्जन्म से मुक्त अवस्था को पाते हैं।
शब्दार्थ
- तद्बुद्धयःwhose minds are set on that
- तदात्मानःwhose selves are in that
- तन्निष्ठाःestablished in that
- तत्परायणाःhaving that as their goal
- गच्छन्तिgo
- अपुनरावृत्तिम्to the state of no return
- ज्ञाननिर्धूतकल्मषाःwhose impurities are shaken off by knowledge
5.18Vidya Vinaya Sampanne
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।Vidyavinayasampanne Brahmane Gavi Hastini
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥Shuni Cha Eva Shvapake Cha Panditah Samadarshinah
ज्ञानी लोग विद्या और विनय से युक्त ब्राह्मण, गाय, हाथी, कुत्ते और चाण्डाल में भी समान दृष्टि से देखते हैं।
शब्दार्थ
- विद्याविनयसम्पन्नेendowed with learning and humility
- ब्राह्मणेin a Brahmin
- गविin a cow
- हस्तिनिin an elephant
- शुनिin a dog
- चand
- एवindeed
- श्वपाकेin an outcaste
- चand
- पण्डिताःthe wise
- समदर्शिनःsee equally
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।Iha Eva Taih Jitah Sargah Yesham Samye Sthitam Manah
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥Nirdosham Hi Samam Brahma Tasmat Brahmani Te Sthitah
जिनका मन समता में स्थित है, उन्होंने यहीं सृष्टि (जन्म-मरण के चक्र) को जीत लिया है। ब्रह्म निर्दोष और सम है, इसलिए वे ब्रह्म में ही स्थित हैं।
शब्दार्थ
- इहhere
- एवitself
- तैःby them
- जितःconquered
- सर्गःthe cycle of birth
- येषाम्whose
- साम्येin evenness
- स्थितम्established
- मनःmind
- निर्दोषम्faultless
- हिindeed
- समम्even
- ब्रह्मBrahman
- तस्मात्therefore
- ब्रह्मणिin Brahman
- तेthey
- स्थिताःare established
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।Na Prahrishyet Priyam Prapya Na Udvijet Prapya Cha Apriyam
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥Sthirabuddhih Asammudhah Brahmavit Brahmani Sthitah
प्रिय वस्तु पाकर हर्षित न हो और अप्रिय को पाकर उद्विग्न न हो। ऐसा स्थिर बुद्धि वाला, मोह-रहित ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म में स्थित है।
शब्दार्थ
- नnot
- प्रहृष्येत्should rejoice
- प्रियम्pleasant
- प्राप्यon getting
- नnor
- उद्विजेत्be upset
- प्राप्यon getting
- चand
- अप्रियम्unpleasant
- स्थिरबुद्धिःwith steady mind
- असम्मूढःundeluded
- ब्रह्मवित्the knower of Brahman
- ब्रह्मणिin Brahman
- स्थितःestablished
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् ।Bahyasparsheshu Asaktatma Vindati Atmani Yat Sukham Sah
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥Brahmayogayuktatma Sukham Akshayam Ashnute
बाहरी विषयों में आसक्ति-रहित व्यक्ति आत्मा में जो सुख पाता है, उसी सुख को ब्रह्म में योगयुक्त हुआ वह अक्षय सुख के रूप में भोगता है।
शब्दार्थ
- बाह्यस्पर्शेषुin external contacts
- असक्तात्माone whose mind is unattached
- विन्दतिfinds
- आत्मनिin the self
- यत्which
- सुखम्happiness
- सःhe
- ब्रह्मयोगयुक्तात्माone whose mind is united with Brahman
- सुखम्happiness
- अक्षयम्undying
- अश्नुतेenjoys
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।Ye Hi Samsparshajah Bhogah Duhkhayonayah Eva
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥Te Adyantavantah Kaunteya Na Teshu Ramate Budhah
जो भोग इन्द्रियों और विषयों के संयोग से उत्पन्न होते हैं, वे दुख के ही कारण हैं। हे कौन्तेय, उनका आदि और अन्त होता है, इसलिए बुद्धिमान उनमें रमते नहीं।
शब्दार्थ
- येwhich
- हिindeed
- संस्पर्शजाःborn of contact
- भोगाःenjoyments
- दुःखयोनयःsources of pain
- एवonly
- तेthey
- आद्यन्तवन्तःhaving a beginning and an end
- कौन्तेयO son of Kunti
- नnot
- तेषुin them
- रमतेdelights
- बुधःthe wise
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।Shaknoti Iha Eva Yah Sodhum Prak Shariravimokshanat
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥Kamakrodhodbhavam Vegam Sah Yuktah Sah Sukhi Narah
जो मनुष्य शरीर छूटने से पहले ही यहीं काम और क्रोध से उठने वाले वेग को सह सकता है, वही योगी है और वही सुखी है।
शब्दार्थ
- शक्नोतिis able
- इहhere
- एवitself
- यःwho
- सोढुम्to withstand
- प्राक्before
- शरीरविमोक्षणात्the release from the body
- कामक्रोधोद्भवम्born of desire and anger
- वेगम्the force
- सःhe
- युक्तःa yogi
- सःhe
- सुखीhappy
- नरःa person
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।Yah Antahsukhah Antararamah Tatha Antarjyotih Eva Yah Sah
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥Yogi Brahmanirvanam Brahmabhutah Adhigachchhati
जो भीतर ही सुख पाता है, भीतर ही रमता है और भीतर ही प्रकाश पाता है, वह योगी ब्रह्मरूप होकर ब्रह्मनिर्वाण को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- यःwho
- अन्तःसुखःhappy within
- अन्तरारामःdelighting within
- तथाand
- अन्तर्ज्योतिःhaving inner light
- एवindeed
- यःwho
- सःthat
- योगीyogi
- ब्रह्मनिर्वाणम्peace of Brahman
- ब्रह्मभूतःhaving become Brahman
- अधिगच्छतिattains
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।Labhante Brahmanirvanam Rishayah Kshinakalmashah
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥Chhinnadvaidhah Yatatmanah Sarvabhutahite Ratah
जिनके पाप नष्ट हो गए हैं, जिनके संशय कट गए हैं, जो संयतचित्त हैं और सब प्राणियों के हित में लगे हैं, वे ऋषि ब्रह्मनिर्वाण को प्राप्त करते हैं।
शब्दार्थ
- लभन्तेattain
- ब्रह्मनिर्वाणम्the peace of Brahman
- ऋषयःsages
- क्षीणकल्मषाःwhose impurities are gone
- छिन्नद्वैधाःwhose doubts are cut off
- यतात्मानःself-controlled
- सर्वभूतहितेin the welfare of all beings
- रताःengaged
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।Kamakrodhaviyuktanam Yatinam Yatachetasam
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥Abhitah Brahmanirvanam Vartate Viditatmanam
काम और क्रोध से मुक्त, संयमी, मन को वश में किए हुए और आत्मा को जानने वाले साधकों के लिए ब्रह्मनिर्वाण चारों ओर विद्यमान है।
शब्दार्थ
- कामक्रोधवियुक्तानाम्of those free from desire and anger
- यतीनाम्of the self-controlled
- यतचेतसाम्whose minds are restrained
- अभितःon all sides
- ब्रह्मनिर्वाणम्the peace of Brahman
- वर्ततेexists
- विदितात्मनाम्for those who know the Self
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।Sparshan Kritva Bahih Bahyan Chakshuh Cha Eva Antare Bhruvoh
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥Pranapanau Samau Kritva Nasabhyantaracharinau
बाहरी विषयों को बाहर करके, दृष्टि को दोनों भौंहों के बीच टिकाकर, और नासिका में चलने वाले प्राण और अपान को सम करके,
शब्दार्थ
- स्पर्शान्outer contacts
- कृत्वाputting
- बहिःoutside
- बाह्यान्external
- चक्षुःthe gaze
- चand
- एवindeed
- अन्तरेbetween
- भ्रुवोःthe eyebrows
- प्राणापानौin-breath and out-breath
- समौeven
- कृत्वाmaking
- नासाभ्यन्तरचारिणौmoving within the nostrils
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।Yatendriyamanobuddhih Munih Mokshaparayanah
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥Vigatechchhabhayakrodhah Yah Sada Muktah Eva Sah
जिसने इन्द्रियों, मन और बुद्धि को वश में कर लिया है, जो मोक्ष में लगा है और इच्छा, भय और क्रोध से रहित है, वह मुनि सदा मुक्त ही है।
शब्दार्थ
- यतेन्द्रियमनोबुद्धिःwith senses, mind and intellect controlled
- मुनिःthe sage
- मोक्षपरायणःintent on liberation
- विगतेच्छाभयक्रोधःfree from wish, fear and anger
- यःwho
- सदाalways
- मुक्तःliberated
- एवindeed
- सःhe
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।Bhoktaram Yajnatapasam Sarvalokamaheshvaram
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥Suhridam Sarvabhutanam Jnatva Mam Shantim Richchhati
मुझे यज्ञों और तपों का भोक्ता, सब लोकों का महान ईश्वर और सब प्राणियों का मित्र जानकर मनुष्य शान्ति को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- भोक्तारम्the enjoyer
- यज्ञतपसाम्of sacrifices and austerities
- सर्वलोकमहेश्वरम्the great Lord of all the worlds
- सुहृदम्the friend
- सर्वभूतानाम्of all beings
- ज्ञात्वाknowing
- माम्me
- शान्तिम्peace
- ऋच्छतिattains