18 में से अध्याय 1 · 47 श्लोक
भगवद गीता अध्याय 1: अर्जुनविषादयोगः
Arjuna Vishada Yoga · अर्जुन विषाद योग
पहला अध्याय कुरुक्षेत्र के युद्धक्षेत्र का दृश्य रखता है, जहाँ कौरव और पाण्डव सेनाएँ युद्ध के लिए तैयार खड़ी हैं। अन्धे राजा धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं कि वहाँ क्या हो रहा है, और संजय दुर्योधन की बातें तथा शङ्खनाद का वर्णन करते हैं। अर्जुन अपने सारथी श्रीकृष्ण से रथ को दोनों सेनाओं के बीच खड़ा करने को कहते हैं। दोनों ओर गुरुजनों और सगे-सम्बन्धियों को देखकर वे शोक से भर जाते हैं, उनका शरीर काँपने लगता है और वे धनुष रख देते हैं। यही विषाद पूरी गीता की शुरुआत है।
1.1Dharmakshetre Kurukshetre
धृतराष्ट्र उवाच ।Dhritarashtra Uvacha
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।Dharmakshetre Kurukshetre Samavetah Yuyutsavah
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥Mamakah Pandavah Cha Eva Kim Akurvata Sanjaya
धृतराष्ट्र ने पूछा: धर्म की भूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से इकट्ठे हुए मेरे पुत्रों और पाण्डु के पुत्रों ने क्या किया, संजय?
शब्दार्थ
- धृतराष्ट्रDhritarashtra
- उवाचsaid
- धर्मक्षेत्रेon the field of dharma
- कुरुक्षेत्रेat Kurukshetra
- समवेताःgathered together
- युयुत्सवःeager to fight
- मामकाःmy people
- पाण्डवाःthe sons of Pandu
- चand
- एवalso
- किम्what
- अकुर्वतdid they do
- सञ्जयO Sanjaya
संजय उवाच ।Sanjaya Uvacha
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।Drishtva Tu Pandavanikam Vyudham Duryodhanah Tada
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥Acharyam Upasangamya Raja Vachanam Abravit
संजय ने कहा: पाण्डवों की सेना को व्यूह में खड़ी देखकर राजा दुर्योधन अपने आचार्य द्रोण के पास गया और यह वचन बोला।
शब्दार्थ
- संजयSanjaya
- उवाचsaid
- दृष्ट्वाhaving seen
- तुthen
- पाण्डवानीकम्the Pandava army
- व्यूढम्drawn up in formation
- दुर्योधनःDuryodhana
- तदाat that time
- आचार्यम्the teacher (Drona)
- उपसङ्गम्यapproaching
- राजाthe king
- वचनम्words
- अब्रवीत्spoke
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।Pashya Etam Panduputranam Acharya Mahatim Chamum
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥Vyudham Drupadaputrena Tava Shishyena Dhimata
आचार्य, पाण्डवों की इस विशाल सेना को देखिए, जिसे आपके ही बुद्धिमान शिष्य, द्रुपद के पुत्र ने व्यूह में सजाया है।
शब्दार्थ
- पश्यlook
- एताम्at this
- पाण्डुपुत्राणाम्of the sons of Pandu
- आचार्यO teacher
- महतीम्great
- चमूम्army
- व्यूढाम्arranged
- द्रुपदपुत्रेणby the son of Drupada
- तवyour
- शिष्येणby the pupil
- धीमताintelligent
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।Atra Shurah Maheshvasah Bhimarjunasamah
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥Yudhi Yuyudhanah Viratah Cha Drupadah Cha Maharathah
इस सेना में भीम और अर्जुन के समान पराक्रमी और महान धनुर्धर वीर हैं: युयुधान, विराट और महारथी द्रुपद।
शब्दार्थ
- अत्रhere
- शूराःheroes
- महेष्वासाःgreat archers
- भीमार्जुनसमाःequal to Bhima and Arjuna
- युधिin battle
- युयुधानःYuyudhana (Satyaki)
- विराटःVirata
- चand
- द्रुपदःDrupada
- चand
- महारथःgreat chariot-warrior
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।Dhrishtaketuh Chekitanah Kashirajah Cha Viryavan
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥Purujit Kuntibhojah Cha Shaibyah Cha Narapungavah
इनके साथ धृष्टकेतु, चेकितान, वीर काशिराज, पुरुजित्, कुन्तिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य भी हैं।
शब्दार्थ
- धृष्टकेतुःDhrishtaketu
- चेकितानःChekitana
- काशिराजःthe king of Kashi
- चand
- वीर्यवान्valiant
- पुरुजित्Purujit
- कुन्तिभोजःKuntibhoja
- चand
- शैब्यःShaibya
- चand
- नरपुङ्गवःbest among men
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।Yudhamanyuh Cha Vikrantah Uttamaujah Cha Viryavan
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥Saubhadrah Draupadeyah Cha Sarve Eva Maharathah
पराक्रमी युधामन्यु, वीर उत्तमौजा, सुभद्रा के पुत्र अभिमन्यु और द्रौपदी के पुत्र भी हैं; ये सभी महारथी हैं।
शब्दार्थ
- युधामन्युःYudhamanyu
- चand
- विक्रान्तःpowerful
- उत्तमौजाःUttamauja
- चand
- वीर्यवान्valiant
- सौभद्रःAbhimanyu, son of Subhadra
- द्रौपदेयाःthe sons of Draupadi
- चand
- सर्वेall
- एवindeed
- महारथाःgreat chariot-warriors
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।Asmakam Tu Vishishtah Ye Tan Nibodha Dvijottama
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥Nayakah Mama Sainyasya Sanjnartham Tan Bravimi Te
हे द्विजश्रेष्ठ, अब हमारी ओर के प्रमुख योद्धाओं को भी जान लीजिए, जो मेरी सेना के नायक हैं; आपकी जानकारी के लिए मैं उनके नाम बताता हूँ।
शब्दार्थ
- अस्माकम्ours
- तुbut
- विशिष्टाःdistinguished
- येwho
- तान्them
- निबोधknow
- द्विजोत्तमbest of the twice-born
- नायकाःleaders
- ममmy
- सैन्यस्यof the army
- संज्ञार्थम्for your information
- तान्them
- ब्रवीमिI tell
- तेyou
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।Bhavan Bhishmah Cha Karnah Cha Kripah Cha Samitinjayah
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥Ashvatthama Vikarnah Saumadattih Tatha Eva Cha
आप स्वयं, भीष्म, कर्ण और युद्ध में सदा विजयी कृपाचार्य हैं; साथ ही अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त के पुत्र भूरिश्रवा भी हैं।
शब्दार्थ
- भवान्yourself
- भीष्मःBhishma
- चand
- कर्णःKarna
- चand
- कृपःKripa
- चand
- समितिञ्जयःever victorious in battle
- अश्वत्थामाAshvatthama
- विकर्णःVikarna
- सौमदत्तिःthe son of Somadatta
- तथाlikewise
- एवindeed
- चand
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।Anye Cha Bahavah Shurah Madarthe Tyaktajivitah
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥Nanashastrapraharanah Sarve Yuddhavisharadah
और भी बहुत से शूरवीर हैं जो मेरे लिए प्राण देने को तैयार हैं। वे सब अनेक प्रकार के शस्त्रों से लैस और युद्ध में निपुण हैं।
शब्दार्थ
- अन्येothers
- चand
- बहवःmany
- शूराःheroes
- मदर्थेfor my sake
- त्यक्तजीविताःready to give up their lives
- नानाशस्त्रप्रहरणाःarmed with many kinds of weapons
- सर्वेall
- युद्धविशारदाःskilled in war
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।Aparyaptam Tat Asmakam Balam Bhishmabhirakshitam
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥Paryaptam Tu Idam Etesham Balam Bhimabhirakshitam
भीष्म से रक्षित हमारी सेना असीम दिखती है, जबकि भीम से रक्षित उनकी सेना सीमित दिखती है। (अपर्याप्तम् का अर्थ "अपर्याप्त" भी हो सकता है, इसलिए इसे दुर्योधन का आत्मविश्वास भी माना जाता है और भीतर की चिन्ता भी।)
शब्दार्थ
- अपर्याप्तम्unmeasured, or insufficient
- तत्that
- अस्माकम्ours
- बलम्army
- भीष्माभिरक्षितम्guarded by Bhishma
- पर्याप्तम्measured, or sufficient
- तुbut
- इदम्this
- एतेषाम्their
- बलम्army
- भीमाभिरक्षितम्guarded by Bhima
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।Ayaneshu Cha Sarveshu Yathabhagam Avasthitah
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥Bhishmam Eva Abhirakshantu Bhavantah Sarve Eva Hi
आप सब अपने-अपने निश्चित स्थानों पर डटे रहकर सबसे पहले भीष्म की ही रक्षा करें।
शब्दार्थ
- अयनेषुat the positions
- चand
- सर्वेषुall
- यथाभागम्each in his assigned place
- अवस्थिताःstanding
- भीष्मम्Bhishma
- एवalone
- अभिरक्षन्तुprotect
- भवन्तःall of you
- सर्वेall
- एवindeed
- हिsurely
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।Tasya Sanjanayan Harsham Kuruvriddhah Pitamahah
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥Simhanadam Vinadya Uchchaih Shankham Dadhmau Pratapavan
दुर्योधन का उत्साह बढ़ाने के लिए कुरुवंश के वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्म ने सिंह की तरह गरजकर ऊँचे स्वर में अपना शङ्ख बजाया।
शब्दार्थ
- तस्यhis
- सञ्जनयन्raising
- हर्षम्joy
- कुरुवृद्धःthe eldest of the Kurus
- पितामहःgrandsire (Bhishma)
- सिंहनादम्a lion's roar
- विनद्यsounding
- उच्चैःloudly
- शङ्खम्conch
- दध्मौblew
- प्रतापवान्mighty
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।Tatah Shankhah Cha Bheryah Cha Panavanakagomukhah
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥Sahasa Eva Abhyahanyanta Sah Shabdah Tumulah Abhavat
तब शङ्ख, नगाड़े, ढोल, मृदङ्ग और नरसिंघे एक साथ बज उठे, और वह आवाज़ बहुत भयंकर हो गई।
शब्दार्थ
- ततःthen
- शङ्खाःconchs
- चand
- भेर्यःkettledrums
- चand
- पणवानकगोमुखाःtabors, drums and horns
- सहसाsuddenly
- एवat once
- अभ्यहन्यन्तwere sounded
- सःthat
- शब्दःsound
- तुमुलःtumultuous
- अभवत्became
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।Tatah Shvetaih Hayaih Yukte Mahati Syandane Sthitau
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥Madhavah Pandavah Cha Eva Divyau Shankhau Pradadhmatuh
तब श्वेत घोड़ों से जुते विशाल रथ में बैठे माधव (श्रीकृष्ण) और अर्जुन ने अपने दिव्य शङ्ख बजाए।
शब्दार्थ
- ततःthen
- श्वेतैःwhite
- हयैःwith horses
- युक्तेyoked
- महतिgreat
- स्यन्दनेin the chariot
- स्थितौseated
- माधवःKrishna
- पाण्डवःArjuna
- चand
- एवalso
- दिव्यौdivine
- शङ्खौtwo conchs
- प्रदध्मतुःblew
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।Panchajanyam Hrishikeshah Devadattam Dhananjayah
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥Paundram Dadhmau Mahashankham Bhimakarma Vrikodarah
श्रीकृष्ण ने पाञ्चजन्य, अर्जुन ने देवदत्त और भयंकर कर्म करने वाले भीम ने अपना बड़ा शङ्ख पौण्ड्र बजाया।
शब्दार्थ
- पाञ्चजन्यम्Panchajanya
- हृषीकेशःKrishna
- देवदत्तम्Devadatta
- धनञ्जयःArjuna
- पौण्ड्रम्Paundra
- दध्मौblew
- महाशङ्खम्the great conch
- भीमकर्माof fearsome deeds
- वृकोदरःBhima
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।Anantavijayam Raja Kuntiputrah Yudhishthirah
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥Nakulah Sahadevah Cha Sughoshamanipushpakau
कुन्ती के पुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय बजाया, और नकुल तथा सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक बजाए।
शब्दार्थ
- अनन्तविजयम्Anantavijaya
- राजाthe king
- कुन्तीपुत्रःson of Kunti
- युधिष्ठिरःYudhishthira
- नकुलःNakula
- सहदेवःSahadeva
- चand
- सुघोषमणिपुष्पकौSughosha and Manipushpaka
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।Kashyah Cha Parameshvasah Shikhandi Cha Maharathah
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥Dhrishtadyumnah Viratah Cha Satyakih Cha Aparajitah
श्रेष्ठ धनुर्धर काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट और कभी न हारने वाले सात्यकि ने भी अपने शङ्ख बजाए।
शब्दार्थ
- काश्यःthe king of Kashi
- चand
- परमेष्वासःsupreme archer
- शिखण्डीShikhandi
- चand
- महारथःgreat chariot-warrior
- धृष्टद्युम्नःDhrishtadyumna
- विराटःVirata
- चand
- सात्यकिःSatyaki
- चand
- अपराजितःunconquered
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।Drupadah Draupadeyah Cha Sarvashah Prithivipate
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥Saubhadrah Cha Mahabahuh Shankhan Dadhmuh Prithakprithak
हे राजन्, द्रुपद, द्रौपदी के पुत्रों और महाबाहु अभिमन्यु, सभी ने अलग-अलग अपने-अपने शङ्ख बजाए।
शब्दार्थ
- द्रुपदःDrupada
- द्रौपदेयाःthe sons of Draupadi
- चand
- सर्वशःall
- पृथिवीपतेO lord of the earth
- सौभद्रःAbhimanyu
- चand
- महाबाहुःmighty-armed
- शङ्खान्conchs
- दध्मुःblew
- पृथक्पृथक्each separately
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।Sah Ghoshah Dhartarashtranam Hridayani Vyadarayat
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥Nabhah Cha Prithivim Cha Eva Tumulah Vyanunadayan
आकाश और पृथ्वी को गुँजाती हुई उस भीषण ध्वनि ने धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदय को हिला दिया।
शब्दार्थ
- सःthat
- घोषःsound
- धार्तराष्ट्राणाम्of Dhritarashtra's sons
- हृदयानिhearts
- व्यदारयत्pierced
- नभःsky
- चand
- पृथिवीम्earth
- चand
- एवalso
- तुमुलःtumultuous
- व्यनुनादयन्making resound
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।Atha Vyavasthitan Drishtva Dhartarashtran Kapidhvajah
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ।Pravritte Shastrasampate Dhanuh Udyamya Pandavah
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ॥Hrishikesham Tada Vakyam Idam Aha Mahipate
तब कपिध्वज अर्जुन ने धृतराष्ट्र के पुत्रों को युद्ध के लिए खड़ा देखा। शस्त्र चलने ही वाले थे कि उन्होंने धनुष उठाया और हे राजन्, श्रीकृष्ण से ये वचन कहे।
शब्दार्थ
- अथthen
- व्यवस्थितान्standing in array
- दृष्ट्वाseeing
- धार्तराष्ट्रान्Dhritarashtra's sons
- कपिध्वजःArjuna, whose banner bears Hanuman
- प्रवृत्तेabout to begin
- शस्त्रसम्पातेthe clash of weapons
- धनुःbow
- उद्यम्यraising
- पाण्डवःArjuna
- हृषीकेशम्to Krishna
- तदाthen
- वाक्यम्words
- इदम्these
- आहsaid
- महीपतेO king
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥Senayoh Ubhayoh Madhye Ratham Sthapaya Me Achyuta
अर्जुन ने कहा: हे अच्युत, मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कीजिए।
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- सेनयोःof the two armies
- उभयोःboth
- मध्येbetween
- रथम्chariot
- स्थापयplace
- मेmy
- अच्युतO Krishna, the unfallen
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।Yavat Etan Nirikshe Aham Yoddhukaman Avasthitan
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥Kaih Maya Saha Yoddhavyam Asmin Ranasamudyame
जब तक मैं युद्ध की इच्छा से खड़े इन लोगों को देख न लूँ और जान न लूँ कि इस युद्ध में मुझे किन-किन से लड़ना है।
शब्दार्थ
- यावत्until
- एतान्these
- निरीक्षेI may look at
- अहम्I
- योद्धुकामान्desiring to fight
- अवस्थितान्standing
- कैःwith whom
- मयाby me
- सहtogether with
- योद्धव्यम्must be fought
- अस्मिन्in this
- रणसमुद्यमेin this undertaking of war
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।Yotsyamanan Avekshe Aham Ye Ete Atra Samagatah
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥Dhartarashtrasya Durbuddheh Yuddhe Priyachikirshavah
मैं उन्हें देखना चाहता हूँ जो दुर्बुद्धि दुर्योधन को प्रसन्न करने की इच्छा से इस युद्ध में लड़ने के लिए यहाँ इकट्ठे हुए हैं।
शब्दार्थ
- योत्स्यमानान्those who are about to fight
- अवेक्षेI wish to see
- अहम्I
- येwho
- एतेthese
- अत्रhere
- समागताःhave come together
- धार्तराष्ट्रस्यof Dhritarashtra's son
- दुर्बुद्धेःevil-minded
- युद्धेin battle
- प्रियचिकीर्षवःwishing to please
संजय उवाच ।Sanjaya Uvacha
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।Evam Uktah Hrishikeshah Gudakeshena Bharata
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥Senayoh Ubhayoh Madhye Sthapayitva Rathottamam
संजय ने कहा: हे भारत (धृतराष्ट्र), अर्जुन के यह कहने पर श्रीकृष्ण ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच ला खड़ा किया।
शब्दार्थ
- संजयSanjaya
- उवाचsaid
- एवम्thus
- उक्तःaddressed
- हृषीकेशःKrishna
- गुडाकेशेनby Arjuna, the conqueror of sleep
- भारतO descendant of Bharata
- सेनयोःof the two armies
- उभयोःboth
- मध्येbetween
- स्थापयित्वाhaving placed
- रथोत्तमम्the finest chariot
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।Bhishmadronapramukhatah Sarvesham Cha Mahikshitam
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥Uvacha Partha Pashya Etan Samavetan Kurun Iti
भीष्म, द्रोण और सब राजाओं के सामने रथ खड़ा करके श्रीकृष्ण ने कहा: हे पार्थ, यहाँ इकट्ठे हुए इन कुरुवंशियों को देखो।
शब्दार्थ
- भीष्मद्रोणप्रमुखतःin front of Bhishma and Drona
- सर्वेषाम्of all
- चand
- महीक्षिताम्kings
- उवाचhe said
- पार्थO Arjuna
- पश्यbehold
- एतान्these
- समवेतान्assembled
- कुरून्the Kurus
- इतिthus
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।Tatra Apashyat Sthitan Parthah Pitrin Atha Pitamahan
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥Acharyan Matulan Bhratrin Putran Pautran Sakhin Tatha
वहाँ अर्जुन ने दोनों सेनाओं में खड़े अपने पिता-तुल्य बड़ों, पितामहों, गुरुओं, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पौत्रों और मित्रों को देखा।
शब्दार्थ
- तत्रthere
- अपश्यत्saw
- स्थितान्standing
- पार्थःArjuna
- पितॄन्fathers and elders
- अथthen
- पितामहान्grandfathers
- आचार्यान्teachers
- मातुलान्maternal uncles
- भ्रातॄन्brothers
- पुत्रान्sons
- पौत्रान्grandsons
- सखीन्friends
- तथाand
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।Shvashuran Suhridah Cha Eva Senayoh Ubhayoh Api
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥Tan Samikshya Sah Kaunteyah Sarvan Bandhun Avasthitan
उन्होंने ससुरों और हितैषियों को भी दोनों सेनाओं में खड़े देखा। इन सब सगे-सम्बन्धियों को सामने देखकर कुन्तीपुत्र अर्जुन का मन भर आया।
शब्दार्थ
- श्वशुरान्fathers-in-law
- सुहृदःwell-wishers
- चand
- एवalso
- सेनयोःin the armies
- उभयोःboth
- अपिeven
- तान्them
- समीक्ष्यseeing
- सःhe
- कौन्तेयःson of Kunti
- सर्वान्all
- बन्धून्relatives
- अवस्थितान्standing
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।Kripaya Paraya Avishtah Vishidan Idam Abravit
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥Drishtva Imam Svajanam Krishna Yuyutsum Samupasthitam
गहरी करुणा से भरे और दुखी होकर अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण, युद्ध के लिए तैयार खड़े इन अपने ही लोगों को देखकर,
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- कृपयाwith compassion
- परयाdeep
- आविष्टःovercome
- विषीदन्grieving
- इदम्this
- अब्रवीत्said
- दृष्ट्वाseeing
- इमम्these
- स्वजनम्own people
- कृष्णO Krishna
- युयुत्सुम्eager to fight
- समुपस्थितम्standing ready
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।Sidanti Mama Gatrani Mukham Cha Parishushyati
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥Vepathuh Cha Sharire Me Romaharshah Cha Jayate
मेरे अंग शिथिल हो रहे हैं, मुँह सूख रहा है, शरीर काँप रहा है और रोंगटे खड़े हो रहे हैं।
शब्दार्थ
- सीदन्तिsink
- ममmy
- गात्राणिlimbs
- मुखम्mouth
- चand
- परिशुष्यतिdries up
- वेपथुःtrembling
- चand
- शरीरेin the body
- मेmy
- रोमहर्षःshivering of the skin
- चand
- जायतेarises
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।Gandivam Sramsate Hastat Tvak Cha Eva Paridahyate Na
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥Cha Shaknomi Avasthatum Bhramati Iva Cha Me Manah
गाण्डीव धनुष हाथ से फिसल रहा है, त्वचा जल रही है, मैं खड़ा नहीं रह पा रहा और मेरा मन घूमता-सा लग रहा है।
शब्दार्थ
- गाण्डीवम्the bow Gandiva
- स्रंसतेslips
- हस्तात्from the hand
- त्वक्skin
- चand
- एवalso
- परिदह्यतेburns
- नnot
- चand
- शक्नोमिI am able
- अवस्थातुम्to stand
- भ्रमतिwhirls
- इवas if
- चand
- मेmy
- मनःmind
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।Nimittani Cha Pashyami Viparitani Keshava
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥Na Cha Shreyah Anupashyami Hatva Svajanam Ahave
हे केशव, मुझे अशुभ लक्षण दिख रहे हैं, और युद्ध में अपने ही स्वजनों को मारकर मुझे कोई भलाई होती नहीं दिखती।
शब्दार्थ
- निमित्तानिomens
- चand
- पश्यामिI see
- विपरीतानिadverse
- केशवO Keshava
- नnot
- चand
- श्रेयःgood
- अनुपश्यामिI foresee
- हत्वाby killing
- स्वजनम्my own people
- आहवेin battle
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।Na Kankshe Vijayam Krishna Na Cha Rajyam Sukhani
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥Cha Kim Nah Rajyena Govinda Kim Bhogaih Jivitena Va
हे कृष्ण, मुझे न विजय चाहिए, न राज्य, न सुख। हे गोविन्द, हमें ऐसे राज्य, भोगों या जीवन से भी क्या मतलब?
शब्दार्थ
- नnot
- काङ्क्षेI desire
- विजयम्victory
- कृष्णO Krishna
- नnor
- चand
- राज्यम्kingdom
- सुखानिpleasures
- चand
- किम्what use
- नःto us
- राज्येनis a kingdom
- गोविन्दO Govinda
- किम्what use
- भोगैःare enjoyments
- जीवितेनis life
- वाor
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।Yesham Arthe Kankshitam Nah Rajyam Bhogah Sukhani
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥Cha Te Ime Avasthitah Yuddhe Pranan Tyaktva Dhanani Cha
जिनके लिए हम राज्य, भोग और सुख चाहते थे, वे ही लोग अपने प्राण और धन छोड़कर यहाँ युद्ध में खड़े हैं।
शब्दार्थ
- येषाम्for whose
- अर्थेsake
- काङ्क्षितम्desired
- नःby us
- राज्यम्kingdom
- भोगाःenjoyments
- सुखानिpleasures
- चand
- तेthey
- इमेthese
- अवस्थिताःstand
- युद्धेin battle
- प्राणान्lives
- त्यक्त्वाgiving up
- धनानिwealth
- चand
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।Acharyah Pitarah Putrah Tatha Eva Cha Pitamahah
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥Matulah Shvashurah Pautrah Shyalah Sambandhinah Tatha
गुरुजन, पिता-तुल्य बड़े, पुत्र, पितामह, मामा, ससुर, पौत्र, साले और अन्य सम्बन्धी, सब यहाँ खड़े हैं।
शब्दार्थ
- आचार्याःteachers
- पितरःfathers
- पुत्राःsons
- तथाand
- एवindeed
- चand
- पितामहाःgrandfathers
- मातुलाःmaternal uncles
- श्वशुराःfathers-in-law
- पौत्राःgrandsons
- श्यालाःbrothers-in-law
- सम्बन्धिनःrelatives
- तथाand
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।Etan Na Hantum Ichchhami Ghnatah Api Madhusudana
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥Api Trailokyarajyasya Hetoh Kim Nu Mahikrite
हे मधुसूदन, वे मुझे मार भी डालें तो भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता, तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं; फिर केवल पृथ्वी के लिए तो क्यों?
शब्दार्थ
- एतान्these
- नnot
- हन्तुम्to kill
- इच्छामिI wish
- घ्नतःthough they kill
- अपिeven
- मधुसूदनO Madhusudana
- अपिeven
- त्रैलोक्यराज्यस्यof the kingdom of the three worlds
- हेतोःfor the sake
- किम्what
- नुthen
- महीकृतेfor the earth
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।Nihatya Dhartarashtran Nah Ka Pritih Syat Janardana Papam
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥Eva Ashrayet Asman Hatva Etan Atatayinah
हे जनार्दन, धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या सुख मिलेगा? ये आततायी हैं, फिर भी इन्हें मारने पर पाप ही हमें लगेगा।
शब्दार्थ
- निहत्यhaving slain
- धार्तराष्ट्रान्Dhritarashtra's sons
- नःto us
- काwhat
- प्रीतिःpleasure
- स्यात्would there be
- जनार्दनO Janardana
- पापम्sin
- एवsurely
- आश्रयेत्would take hold of
- अस्मान्us
- हत्वाkilling
- एतान्these
- आततायिनःaggressors
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।Tasmat Na Arhah Vayam Hantum Dhartarashtran Svabandhavan
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥Svajanam Hi Katham Hatva Sukhinah Syama Madhava
इसलिए अपने ही बन्धु धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारना हमारे लिए उचित नहीं। हे माधव, अपने ही स्वजनों को मारकर हम सुखी कैसे होंगे?
शब्दार्थ
- तस्मात्therefore
- नnot
- अर्हाःfit
- वयम्we
- हन्तुम्to kill
- धार्तराष्ट्रान्Dhritarashtra's sons
- स्वबान्धवान्our own kinsmen
- स्वजनम्our own people
- हिindeed
- कथम्how
- हत्वाhaving killed
- सुखिनःhappy
- स्यामcan we be
- माधवO Madhava
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।Yadi Api Ete Na Pashyanti Lobhopahatachetasah
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥Kulakshayakritam Dosham Mitradrohe Cha Patakam
लोभ से जिनकी बुद्धि मारी गई है, वे कुल के नाश से होने वाले दोष और मित्रों से द्रोह करने के पाप को नहीं देख पा रहे हैं।
शब्दार्थ
- यदिif
- अपिeven
- एतेthese
- नnot
- पश्यन्तिsee
- लोभोपहतचेतसःtheir minds overpowered by greed
- कुलक्षयकृतम्caused by the ruin of a family
- दोषम्fault
- मित्रद्रोहेin treachery to friends
- चand
- पातकम्sin
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।Katham Na Jnyeyam Asmabhih Papat Asmat Nivartitum
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥Kulakshayakritam Dosham Prapashyadbhih Janardana
पर हे जनार्दन, हम तो कुल के नाश का दोष साफ़ देख रहे हैं; फिर हमें इस पाप से पीछे हटना क्यों नहीं समझ आना चाहिए?
शब्दार्थ
- कथम्why
- नnot
- ज्ञेयम्should be understood
- अस्माभिःby us
- पापात्from sin
- अस्मात्this
- निवर्तितुम्to turn back
- कुलक्षयकृतम्caused by the ruin of a family
- दोषम्fault
- प्रपश्यद्भिःwho clearly see
- जनार्दनO Janardana
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।Kulakshaye Pranashyanti Kuladharmah Sanatanah
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥Dharme Nashte Kulam Kritsnam Adharmah Abhibhavati Uta
जब कुल नष्ट होता है तो उसकी सनातन परम्पराएँ भी नष्ट हो जाती हैं, और धर्म के नष्ट होने पर पूरे कुल को अधर्म घेर लेता है।
शब्दार्थ
- कुलक्षयेwhen a family is ruined
- प्रणश्यन्तिperish
- कुलधर्माःfamily traditions
- सनातनाःancient
- धर्मेwhen dharma
- नष्टेis lost
- कुलम्family
- कृत्स्नम्whole
- अधर्मःlawlessness
- अभिभवतिoverpowers
- उतindeed
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।Adharmabhibhavat Krishna Pradushyanti Kulastriyah
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥Strishu Dushtasu Varshneya Jayate Varnasankarah
हे कृष्ण, अधर्म के बढ़ने से कुल की स्त्रियाँ दूषित हो जाती हैं, और हे वार्ष्णेय, स्त्रियों के दूषित होने पर वर्णसंकर पैदा होता है।
शब्दार्थ
- अधर्माभिभवात्through the rise of adharma
- कृष्णO Krishna
- प्रदुष्यन्तिbecome corrupted
- कुलस्त्रियःthe women of the family
- स्त्रीषुamong women
- दुष्टासुwhen corrupted
- वार्ष्णेयO descendant of Vrishni
- जायतेarises
- वर्णसङ्करःmixing of the varnas
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।Sankarah Narakaya Eva Kulaghnanam Kulasya
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥Cha Patanti Pitarah Hi Esham Luptapindodakakriyah
यह वर्णसंकर कुल को और उसका नाश करने वालों को नरक में ले जाता है, क्योंकि पिण्ड और जल की क्रियाएँ बन्द हो जाने से उनके पितर भी गिर जाते हैं।
शब्दार्थ
- सङ्करःthis mixing
- नरकायfor hell
- एवsurely
- कुलघ्नानाम्for the destroyers of the family
- कुलस्यof the family
- चand
- पतन्तिfall
- पितरःancestors
- हिindeed
- एषाम्their
- लुप्तपिण्डोदकक्रियाःdeprived of the offerings of rice-balls and water
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।Doshaih Etaih Kulaghnanam Varnasankarakarakaih
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥Utsadyante Jatidharmah Kuladharmah Cha Shashvatah
कुल का नाश करने वालों के इन दोषों से, जो वर्णसंकर पैदा करते हैं, जाति-धर्म और कुल की सनातन परम्पराएँ मिट जाती हैं।
शब्दार्थ
- दोषैःby faults
- एतैःthese
- कुलघ्नानाम्of the family-destroyers
- वर्णसङ्करकारकैःthat cause the mixing of the varnas
- उत्साद्यन्तेare destroyed
- जातिधर्माःduties of caste (jati)
- कुलधर्माःfamily traditions
- चand
- शाश्वताःeternal
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।Utsannakuladharmanam Manushyanam Janardana
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥Narake Aniyatam Vasah Bhavati Iti Anushushruma
हे जनार्दन, हमने सुना है कि जिन मनुष्यों के कुल की परम्पराएँ नष्ट हो जाती हैं, उन्हें अनिश्चित काल तक नरक में रहना पड़ता है।
शब्दार्थ
- उत्सन्नकुलधर्माणाम्of those whose family traditions are destroyed
- मनुष्याणाम्of men
- जनार्दनO Janardana
- नरकेin hell
- अनियतम्for an indefinite time
- वासःdwelling
- भवतिoccurs
- इतिthus
- अनुशुश्रुमwe have heard
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।Aho Bata Mahat Papam Kartum Vyavasitah Vayam
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥Yat Rajyasukhalobhena Hantum Svajanam Udyatah
हाय, कितने दुख की बात है कि हम राज्य के सुख के लोभ में अपने ही स्वजनों को मारने के लिए तैयार होकर एक बड़ा पाप करने पर उतारू हैं।
शब्दार्थ
- अहोalas
- बतwhat a pity
- महत्great
- पापम्sin
- कर्तुम्to commit
- व्यवसिताःresolved
- वयम्we
- यत्that
- राज्यसुखलोभेनout of greed for the pleasures of a kingdom
- हन्तुम्to kill
- स्वजनम्our own people
- उद्यताःready
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।Yadi Mam Apratikaram Ashastram Shastrapanayah
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥Dhartarashtrah Rane Hanyuh Tat Me Kshemataram Bhavet
यदि हथियार लिए हुए धृतराष्ट्र के पुत्र मुझ निहत्थे को, जो सामना भी न करे, युद्ध में मार डालें तो वह मेरे लिए अधिक कल्याणकारी होगा।
शब्दार्थ
- यदिif
- माम्me
- अप्रतीकारम्unresisting
- अशस्त्रम्unarmed
- शस्त्रपाणयःwith weapons in hand
- धार्तराष्ट्राःDhritarashtra's sons
- रणेin battle
- हन्युःshould kill
- तत्that
- मेfor me
- क्षेमतरम्better
- भवेत्would be
संजय उवाच ।Sanjaya Uvacha
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।Evam Uktva Arjunah Sankhye Rathopasthe Upavishat
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥Visrijya Sasharam Chapam Shokasamvignamanasah
संजय ने कहा: रणभूमि में ऐसा कहकर शोक से व्याकुल मन वाले अर्जुन बाण सहित धनुष को छोड़कर रथ के पिछले भाग में बैठ गए।
शब्दार्थ
- संजयSanjaya
- उवाचsaid
- एवम्thus
- उक्त्वाhaving said
- अर्जुनःArjuna
- संख्येin battle
- रथोपस्थेon the seat of the chariot
- उपाविशत्sat down
- विसृज्यcasting aside
- सशरम्with its arrow
- चापम्bow
- शोकसंविग्नमानसःhis mind distressed by grief