18 में से अध्याय 2 · 72 श्लोक
भगवद गीता अध्याय 2: साङ्ख्ययोगः
Sankhya Yoga · साङ्ख्य योग
दूसरे अध्याय से श्रीकृष्ण उपदेश शुरू करते हैं। उलझे और रोते हुए अर्जुन शिष्य बनकर सिखाने की प्रार्थना करते हैं। श्रीकृष्ण पहले समझाते हैं कि आत्मा नित्य है और मारी नहीं जा सकती, इसलिए शरीर के लिए शोक करना ठीक नहीं। फिर वे अर्जुन को क्षत्रिय के कर्तव्य की याद दिलाते हैं और कर्मयोग बताते हैं: पूरी लगन से कर्म करो, पर फल की आसक्ति छोड़ दो (2.47)। अध्याय स्थितप्रज्ञ के वर्णन पर समाप्त होता है, जो सुख-दुख में सम रहता है और इन्द्रियों को वश में रखता है।
संजय उवाच ।Sanjaya Uvacha
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।Tam Tatha Kripaya Avishtam Ashrupurnakulekshanam
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥Vishidantam Idam Vakyam Uvacha Madhusudanah
संजय ने कहा: करुणा से भरे हुए, आँसुओं से भरी व्याकुल आँखों वाले और इस प्रकार शोक करते हुए अर्जुन से मधुसूदन ने ये वचन कहे।
शब्दार्थ
- संजयSanjaya
- उवाचsaid
- तम्to him (Arjuna)
- तथाthus
- कृपयाwith pity
- आविष्टम्overcome
- अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्his eyes full of tears and troubled
- विषीदन्तम्grieving
- इदम्this
- वाक्यम्speech
- उवाचsaid
- मधुसूदनःKrishna
श्रीभगवानुवाच ।Shribhagavan Uvacha
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।Kutah Tva Kashmalam Idam Vishame Samupasthitam
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥Anaryajushtam Asvargyam Akirtikaram Arjuna
श्रीकृष्ण ने कहा: अर्जुन, इस संकट की घड़ी में तुम्हें यह कमज़ोरी कहाँ से आ गई? यह श्रेष्ठ लोगों का आचरण नहीं है; इससे न स्वर्ग मिलता है, न यश।
शब्दार्थ
- श्रीभगवान्the Blessed Lord (Krishna)
- उवाचsaid
- कुतःfrom where
- त्वाto you
- कश्मलम्this weakness
- इदम्this
- विषमेat a critical time
- समुपस्थितम्has come
- अनार्यजुष्टम्practised by the ignoble
- अस्वर्ग्यम्not leading to heaven
- अकीर्तिकरम्bringing disgrace
- अर्जुनO Arjuna
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।Klaibyam Ma Sma Gamah Partha Na Etat Tvayi Upapadyate
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥Kshudram Hridayadaurbalyam Tyaktva Uttishtha Parantapa
अर्जुन, इस दुर्बलता के आगे मत झुको, यह तुम्हें शोभा नहीं देती। हृदय की इस तुच्छ कमज़ोरी को छोड़कर उठ खड़े हो, हे परन्तप।
शब्दार्थ
- क्लैब्यम्weakness, unmanliness
- माdo not
- स्मindeed
- गमःyield to
- पार्थO Arjuna
- नnot
- एतत्this
- त्वयिin you
- उपपद्यतेis fitting
- क्षुद्रम्petty
- हृदयदौर्बल्यम्weakness of heart
- त्यक्त्वाgiving up
- उत्तिष्ठrise
- परन्तपO scorcher of foes
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।Katham Bhishmam Aham Sankhye Dronam Cha Madhusudana
इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥Ishubhih Prati Yotsyami Pujarhau Arisudana
अर्जुन ने कहा: हे मधुसूदन, मैं युद्ध में भीष्म और द्रोण पर बाण कैसे चलाऊँगा? वे दोनों तो पूजनीय हैं।
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- कथम्how
- भीष्मम्Bhishma
- अहम्I
- संख्येin battle
- द्रोणम्Drona
- चand
- मधुसूदनO Madhusudana
- इषुभिःwith arrows
- प्रतिagainst
- योत्स्यामिshall I fight
- पूजार्हौboth worthy of worship
- अरिसूदनO slayer of enemies
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।Gurun Ahatva Hi Mahanubhavan Shreyah Bhoktum Bhaikshyam Api Iha
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥Loke Hatva Arthakaman Tu Gurun Iha Eva Bhunjiya Bhogan Rudhirapradigdhan
इन महान गुरुजनों को मारने से तो इस लोक में भीख माँगकर जीना भी अच्छा है। उन्हें मारकर तो मैं यहीं खून से सने धन और भोग ही भोगूँगा।
शब्दार्थ
- गुरून्teachers
- अहत्वाwithout killing
- हिindeed
- महानुभावान्noble-souled
- श्रेयःbetter
- भोक्तुम्to live on
- भैक्ष्यम्alms
- अपिeven
- इहhere
- लोकेin this world
- हत्वाhaving killed
- अर्थकामान्those who desire wealth
- तुbut
- गुरून्teachers
- इहhere
- एवitself
- भुञ्जीयI would enjoy
- भोगान्pleasures
- रुधिरप्रदिग्धान्smeared with blood
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।Na Cha Etat Vidmah Katarat Nah Gariyah Yat Va Jayema Yadi Va Nah Jayeyuh
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥Yan Eva Hatva Na Jijivishamah Te Avasthitah Pramukhe Dhartarashtrah
मैं यह भी नहीं जानता कि हमारे लिए क्या अच्छा है, हम जीतें या वे जीतें। जिन्हें मारकर हम जीना नहीं चाहेंगे, वे धृतराष्ट्र के पुत्र ही सामने खड़े हैं।
शब्दार्थ
- नnot
- चand
- एतत्this
- विद्मःwe know
- कतरत्which of the two
- नःfor us
- गरीयःbetter
- यत्whether
- वाor
- जयेमwe should win
- यदिor if
- वाor
- नःus
- जयेयुःthey should win
- यान्whom
- एवindeed
- हत्वाhaving killed
- नnot
- जिजीविषामःwe would wish to live
- तेthey
- अवस्थिताःstand
- प्रमुखेin front
- धार्तराष्ट्राःDhritarashtra's sons
2.7Karpanya Doshopahata Svabhavah
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।Karpanyadoshopahatasvabhavah Prichchhami Tvam Dharmasammudhachetah
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥Yat Shreyah Syat Nishchitam Bruhi Tat Me Shishyah Te Aham Shadhi Mam Tvam Prapannam
मेरा स्वभाव दुर्बलता के दोष से दब गया है और कर्तव्य के बारे में मेरा मन उलझा हुआ है। मैं आपसे पूछता हूँ: जो मेरे लिए निश्चित रूप से भला हो, वह बताइए। मैं आपका शिष्य हूँ और आपकी शरण में आया हूँ, मुझे सिखाइए।
शब्दार्थ
- कार्पण्यदोषोपहतस्वभावःmy nature overwhelmed by the fault of faint-heartedness
- पृच्छामिI ask
- त्वाम्you
- धर्मसम्मूढचेताःmy mind confused about duty
- यत्what
- श्रेयःis best
- स्यात्may be
- निश्चितम्for certain
- ब्रूहिtell
- तत्that
- मेme
- शिष्यःdisciple
- तेyour
- अहम्I
- शाधिinstruct
- माम्me
- त्वाम्you
- प्रपन्नम्who have taken refuge
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।Na Hi Prapashyami Mama Apanudyat Yat Shokam Uchchhoshanam Indriyanam
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥Avapya Bhumau Asapatnam Riddham Rajyam Suranam Api Cha Adhipatyam
मुझे ऐसा कुछ नहीं दिखता जो मेरी इन्द्रियों को सुखाने वाले इस शोक को दूर कर सके, चाहे पृथ्वी पर निष्कण्टक समृद्ध राज्य मिल जाए या देवताओं का स्वामित्व भी।
शब्दार्थ
- नnot
- हिindeed
- प्रपश्यामिI see
- ममmy
- अपनुद्यात्could drive away
- यत्which
- शोकम्grief
- उच्छोषणम्that dries up
- इन्द्रियाणाम्of the senses
- अवाप्यeven after gaining
- भूमौon earth
- असपत्नम्unrivalled
- ऋद्धम्prosperous
- राज्यम्kingdom
- सुराणाम्of the gods
- अपिeven
- चand
- आधिपत्यम्lordship
संजय उवाच ।Sanjaya Uvacha
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।Evam Uktva Hrishikesham Gudakeshah Parantapa Na
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥Yotsye Iti Govindam Uktva Tushnim Babhuva Ha
संजय ने कहा: हे राजन्, श्रीकृष्ण से ऐसा कहकर और "मैं युद्ध नहीं करूँगा" यह कहकर अर्जुन चुप हो गए।
शब्दार्थ
- संजयSanjaya
- उवाचsaid
- एवम्thus
- उक्त्वाhaving spoken
- हृषीकेशम्to Krishna
- गुडाकेशःArjuna, conqueror of sleep
- परन्तपO scorcher of foes
- नnot
- योत्स्येI shall fight
- इतिthus
- गोविन्दम्to Govinda
- उक्त्वाhaving said
- तूष्णीम्silent
- बभूवbecame
- हindeed
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।Tam Uvacha Hrishikeshah Prahasan Iva Bharata
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥Senayoh Ubhayoh Madhye Vishidantam Idam Vachah
तब हे राजन्, दोनों सेनाओं के बीच शोक में डूबे अर्जुन से श्रीकृष्ण ने मानो मुस्कराते हुए ये वचन कहे।
शब्दार्थ
- तम्to him
- उवाचsaid
- हृषीकेशःKrishna
- प्रहसन्smiling
- इवas it were
- भारतO Dhritarashtra
- सेनयोःof the two armies
- उभयोःboth
- मध्येin the middle
- विषीदन्तम्to the grieving one
- इदम्these
- वचःwords
श्रीभगवानुवाच ।Shribhagavan Uvacha
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।Ashochyan Anvashochah Tvam Prajnavadan Cha Bhashase
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥Gatasun Agatasun Cha Na Anushochanti Panditah
श्रीकृष्ण ने कहा: तुम उनके लिए शोक कर रहे हो जो शोक के योग्य नहीं हैं, फिर भी बातें ज्ञानियों जैसी करते हो। विद्वान लोग न मरे हुओं के लिए शोक करते हैं, न जीवित के लिए।
शब्दार्थ
- श्रीभगवान्the Blessed Lord (Krishna)
- उवाचsaid
- अशोच्यान्those not to be grieved for
- अन्वशोचःyou have grieved
- त्वम्you
- प्रज्ञावादान्words of wisdom
- चand
- भाषसेyou speak
- गतासून्those whose life has gone
- अगतासून्those whose life has not gone
- चand
- नnot
- अनुशोचन्तिgrieve
- पण्डिताःthe wise
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।Na Tu Eva Aham Jatu Na Asam Na Tvam Na Ime Janadhipah
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥Na Cha Eva Na Bhavishyamah Sarve Vayam Atah Param
ऐसा कभी नहीं था कि मैं न रहा होऊँ, या तुम न रहे हो, या ये राजा न रहे हों; और ऐसा भी नहीं होगा कि हम सब आगे नहीं रहेंगे।
शब्दार्थ
- नnever
- तुbut
- एवindeed
- अहम्I
- जातुat any time
- नnot
- आसम्existed
- नnor
- त्वम्you
- नnor
- इमेthese
- जनाधिपाःrulers of men
- नnor
- चand
- एवindeed
- नnot
- भविष्यामःshall exist
- सर्वेall
- वयम्we
- अतःthan now
- परम्hereafter
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।Dehinah Asmin Yatha Dehe Kaumaram Yauvanam
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥Jara Tatha Dehantarapraptih Dhirah Tatra Na Muhyati
जैसे इस शरीर में देहधारी आत्मा बचपन, जवानी और बुढ़ापे से गुज़रती है, वैसे ही वह दूसरे शरीर को भी पाती है। धैर्यवान व्यक्ति इससे घबराता नहीं।
शब्दार्थ
- देहिनःof the embodied self
- अस्मिन्in this
- यथाas
- देहेin the body
- कौमारम्childhood
- यौवनम्youth
- जराold age
- तथाso
- देहान्तरप्राप्तिःthe taking of another body
- धीरःthe steadfast person
- तत्रin this
- नnot
- मुह्यतिis bewildered
2.14Matrasparshastu Kaunteya
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।Matrasparshah Tu Kaunteya Shitoshnasukhaduhkhadah
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥Agamapayinah Anityah Tan Titikshasva Bharata
इन्द्रियों का विषयों से संपर्क सर्दी-गर्मी और सुख-दुख देता है। ये आते-जाते हैं और टिकते नहीं। अर्जुन, इन्हें सहना सीखो।
शब्दार्थ
- मात्रास्पर्शाःcontacts of the senses with their objects
- तुindeed
- कौन्तेयO son of Kunti
- शीतोष्णसुखदुःखदाःgiving cold and heat, pleasure and pain
- आगमापायिनःcoming and going
- अनित्याःimpermanent
- तान्them
- तितिक्षस्वendure
- भारतO Bharata
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।Yam Hi Na Vyathayanti Ete Purusham Purusharshabha
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥Samaduhkhasukham Dhiram Sah Amritatvaya Kalpate
जिस धीर पुरुष को ये सुख-दुख विचलित नहीं करते और जो दोनों में समान रहता है, वही अमरता का अधिकारी होता है।
शब्दार्थ
- यम्whom
- हिindeed
- नnot
- व्यथयन्तिdisturb
- एतेthese
- पुरुषम्person
- पुरुषर्षभO best of men
- समदुःखसुखम्same in pain and pleasure
- धीरम्steady
- सःhe
- अमृतत्वायfor immortality
- कल्पतेbecomes fit
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।Na Asatah Vidyate Bhavah Na Abhavah Vidyate Satah
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥Ubhayoh Api Drishtah Antah Tu Anayoh Tattvadarshibhih
जो असत् है उसका अस्तित्व नहीं होता, और जो सत् है उसका अभाव नहीं होता। तत्त्व को देखने वालों ने इन दोनों का यही निष्कर्ष देखा है।
शब्दार्थ
- नnot
- असतःof the unreal
- विद्यतेthere is
- भावःbeing
- नnor
- अभावःnon-being
- विद्यतेthere is
- सतःof the real
- उभयोःof both
- अपिindeed
- दृष्टःseen
- अन्तःconclusion
- तुindeed
- अनयोःof these two
- तत्त्वदर्शिभिःby the seers of truth
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।Avinashi Tu Tat Viddhi Yena Sarvam Idam Tatam
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥Vinasham Avyayasya Asya Na Kashchit Kartum Arhati
उसे अविनाशी जानो जिससे यह सब व्याप्त है। इस अव्यय का विनाश करने में कोई भी समर्थ नहीं है।
शब्दार्थ
- अविनाशिimperishable
- तुindeed
- तत्that
- विद्धिknow
- येनby which
- सर्वम्all
- इदम्this
- ततम्is pervaded
- विनाशम्destruction
- अव्ययस्यof the changeless
- अस्यof this
- नno
- कश्चित्one
- कर्तुम्to bring about
- अर्हतिcan
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।Antavantah Ime Dehah Nityasya Uktah Sharirinah
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥Anashinah Aprameyasya Tasmat Yudhyasva Bharata
ये शरीर नाशवान कहे गए हैं, पर इनमें रहने वाली आत्मा नित्य, अविनाशी और अप्रमेय है। इसलिए, अर्जुन, युद्ध करो।
शब्दार्थ
- अन्तवन्तःhaving an end
- इमेthese
- देहाःbodies
- नित्यस्यof the eternal
- उक्ताःare said
- शरीरिणःof the embodied self
- अनाशिनःindestructible
- अप्रमेयस्यimmeasurable
- तस्मात्therefore
- युध्यस्वfight
- भारतO Bharata
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।Yah Enam Vetti Hantaram Yah Cha Enam Manyate Hatam
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥Ubhau Tau Na Vijanitah Na Ayam Hanti Na Hanyate
जो इस आत्मा को मारने वाला मानता है और जो इसे मरा हुआ मानता है, दोनों ही नहीं जानते। यह न किसी को मारता है, न मारा जाता है।
शब्दार्थ
- यःwho
- एनम्this
- वेत्तिthinks
- हन्तारम्a killer
- यःwho
- चand
- एनम्this
- मन्यतेthinks
- हतम्killed
- उभौboth
- तौthey
- नdo not
- विजानीतःknow
- नnot
- अयम्this
- हन्तिkills
- नnor
- हन्यतेis killed
2.20Na Jayate Mriyate Va
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।Na Jayate Mriyate Va Kadachit Na Ayam Bhutva Bhavita Va Na Bhuyah
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥Ajah Nityah Shashvatah Ayam Puranah Na Hanyate Hanyamane Sharire
आत्मा न कभी जन्म लेती है, न मरती है। ऐसा नहीं कि यह कभी बनी हो और फिर न रहे। यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन है; शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारी जाती।
शब्दार्थ
- नnever
- जायतेis born
- म्रियतेdies
- वाor
- कदाचित्at any time
- नnor
- अयम्this
- भूत्वाhaving come into being
- भविताwill cease to be
- वाor
- नnot
- भूयःagain
- अजःunborn
- नित्यःeternal
- शाश्वतःeverlasting
- अयम्this
- पुराणःancient
- नnot
- हन्यतेis killed
- हन्यमानेwhen is killed
- शरीरेthe body
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।Veda Avinashinam Nityam Yah Enam Ajam Avyayam
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥Katham Sah Purushah Partha Kam Ghatayati Hanti Kam
जो इस आत्मा को अविनाशी, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, हे पार्थ, वह किसे मारेगा और किससे मरवाएगा?
शब्दार्थ
- वेदknows
- अविनाशिनम्imperishable
- नित्यम्eternal
- यःwho
- एनम्this
- अजम्unborn
- अव्ययम्changeless
- कथम्how
- सःthat
- पुरुषःperson
- पार्थO Arjuna
- कम्whom
- घातयतिcauses to be killed
- हन्तिkills
- कम्whom
2.22Vasansi Jirnani Yatha
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।Vasamsi Jirnani Yatha Vihaya Navani Grihnati Narah Aparani
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥Tatha Sharirani Vihaya Jirnani Anyani Samyati Navani Dehi
जैसे मनुष्य पुराने कपड़े उतारकर दूसरे नए कपड़े पहन लेता है, वैसे ही देहधारी आत्मा पुराने शरीरों को छोड़कर दूसरे नए शरीरों में चली जाती है।
शब्दार्थ
- वासांसिgarments
- जीर्णानिworn-out
- यथाas
- विहायcasting off
- नवानिnew ones
- गृह्णातिtakes
- नरःa person
- अपराणिothers
- तथाso
- शरीराणिbodies
- विहायcasting off
- जीर्णानिworn-out
- अन्यानिother
- संयातिenters
- नवानिnew
- देहीthe embodied self
2.23Nainam Chindanti Shastrani
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।Na Enam Chhindanti Shastrani Na Enam Dahati Pavakah
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥Na Cha Enam Kledayanti Apah Na Shoshayati Marutah
इस आत्मा को शस्त्र काट नहीं सकते, आग जला नहीं सकती, जल भिगो नहीं सकता और हवा सुखा नहीं सकती।
शब्दार्थ
- नnot
- एनम्this
- छिन्दन्तिcut
- शस्त्राणिweapons
- नnor
- एनम्this
- दहतिburns
- पावकःfire
- नnor
- चand
- एनम्this
- क्लेदयन्तिwet
- आपःwaters
- नnor
- शोषयतिdries
- मारुतःwind
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।Achchhedyah Ayam Adahyah Ayam Akledyah Ashoshyah Eva
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥Cha Nityah Sarvagatah Sthanuh Achalah Ayam Sanatanah
यह कटने, जलने, भीगने और सूखने वाला नहीं है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।
शब्दार्थ
- अच्छेद्यःcannot be cut
- अयम्this
- अदाह्यःcannot be burnt
- अयम्this
- अक्लेद्यःcannot be wetted
- अशोष्यःcannot be dried
- एवindeed
- चand
- नित्यःeternal
- सर्वगतःall-pervading
- स्थाणुःsteady
- अचलःunmoving
- अयम्this
- सनातनःprimeval
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।Avyaktah Ayam Achintyah Ayam Avikaryah Ayam Uchyate
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥Tasmat Evam Viditva Enam Na Anushochitum Arhasi
इस आत्मा को अव्यक्त, अचिन्त्य और विकार-रहित कहा गया है। इसलिए इसे ऐसा जानकर तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।
शब्दार्थ
- अव्यक्तःunmanifest
- अयम्this
- अचिन्त्यःbeyond thought
- अयम्this
- अविकार्यःunchanging
- अयम्this
- उच्यतेis said
- तस्मात्therefore
- एवम्thus
- विदित्वाknowing
- एनम्this
- नnot
- अनुशोचितुम्to grieve
- अर्हसिyou ought
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।Atha Cha Enam Nityajatam Nityam Va Manyase Mritam
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥Tatha api Tvam Mahabaho Na Evam Shochitum Arhasi
और यदि तुम इस आत्मा को बार-बार जन्म लेने वाला और बार-बार मरने वाला मानो, तब भी हे महाबाहो, तुम्हें इस प्रकार शोक नहीं करना चाहिए।
शब्दार्थ
- अथand if
- चand
- एनम्this
- नित्यजातम्constantly born
- नित्यम्constantly
- वाor
- मन्यसेyou think
- मृतम्dead
- तथा अपिeven then
- त्वम्you
- महाबाहोO mighty-armed one
- नnot
- एवम्so
- शोचितुम्to grieve
- अर्हसिyou ought
2.27Jatasya Hi Dhruvo Mrityuh
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।Jatasya Hi Dhruvah Mrityuh Dhruvam Janma Mritasya Cha
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥Tasmat Apariharye Arthe Na Tvam Shochitum Arhasi
जो जन्मा है उसकी मृत्यु निश्चित है, और जो मरा है उसका जन्म निश्चित है। इसलिए जो अटल है, उस विषय में तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।
शब्दार्थ
- जातस्यof one who is born
- हिindeed
- ध्रुवःcertain
- मृत्युःdeath
- ध्रुवम्certain
- जन्मbirth
- मृतस्यof one who has died
- चand
- तस्मात्therefore
- अपरिहार्येunavoidable
- अर्थेmatter
- नnot
- त्वम्you
- शोचितुम्to grieve
- अर्हसिyou ought
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।Avyaktadini Bhutani Vyaktamadhyani Bharata
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥Avyaktanidhanani Eva Tatra Ka Paridevana
प्राणी जन्म से पहले अदृश्य थे, बीच में कुछ समय के लिए दिखाई देते हैं और अन्त में फिर अदृश्य हो जाते हैं। इसमें विलाप किस बात का?
शब्दार्थ
- अव्यक्तादीनिunmanifest in the beginning
- भूतानिbeings
- व्यक्तमध्यानिmanifest in the middle
- भारतO Arjuna
- अव्यक्तनिधनानिunmanifest again at the end
- एवonly
- तत्रin that
- काwhat
- परिदेवनाlament
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।Ashcharyavat Pashyati Kashchit Enam Ashcharyavat Vadati Tatha Eva Cha Anyah
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥Ashcharyavat Cha Enam Anyah Shrinoti Shrutva Api Enam Veda Na Cha Eva Kashchit
कोई इसे आश्चर्य की तरह देखता है, कोई आश्चर्य की तरह बताता है और कोई आश्चर्य की तरह सुनता है; फिर भी सुनकर भी कोई इसे सचमुच नहीं जान पाता।
शब्दार्थ
- आश्चर्यवत्as a wonder
- पश्यतिsees
- कश्चित्someone
- एनम्this
- आश्चर्यवत्as a wonder
- वदतिspeaks of
- तथाalso
- एवindeed
- चand
- अन्यःanother
- आश्चर्यवत्as a wonder
- चand
- एनम्this
- अन्यःanother
- शृणोतिhears
- श्रुत्वाhaving heard
- अपिeven
- एनम्this
- वेदknows
- नnot
- चand
- एवindeed
- कश्चित्anyone
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।Dehi Nityam Avadhyah Ayam Dehe Sarvasya Bharata
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥Tasmat Sarvani Bhutani Na Tvam Shochitum Arhasi
सबके शरीर में रहने वाली यह आत्मा सदा अवध्य है। इसलिए तुम्हें किसी भी प्राणी के लिए शोक नहीं करना चाहिए।
शब्दार्थ
- देहीthe indweller
- नित्यम्always
- अवध्यःcannot be killed
- अयम्this
- देहेin the body
- सर्वस्यof everyone
- भारतO Arjuna
- तस्मात्therefore
- सर्वाणिall
- भूतानिbeings
- नnot
- त्वम्you
- शोचितुम्to grieve
- अर्हसिyou ought
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।Svadharmam Api Cha Avekshya Na Vikampitum Arhasi
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥Dharmyat Hi Yuddhat Shreyah Anyat Kshatriyasya Na Vidyate
अपने स्वधर्म को देखते हुए भी तुम्हें डगमगाना नहीं चाहिए, क्योंकि क्षत्रिय के लिए धर्मयुक्त युद्ध से बढ़कर कल्याणकारी कुछ नहीं है।
शब्दार्थ
- स्वधर्मम्your own duty
- अपिalso
- चand
- अवेक्ष्यconsidering
- नnot
- विकम्पितुम्to waver
- अर्हसिyou ought
- धर्म्यात्righteous
- हिindeed
- युद्धात्than war
- श्रेयःbetter
- अन्यत्anything else
- क्षत्रियस्यfor a warrior
- नnot
- विद्यतेthere is
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।Yadrichchhaya Cha Upapannam Svargadvaram Apavritam
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥Sukhinah Kshatriyah Partha Labhante Yuddham Idrisham
हे पार्थ, वे क्षत्रिय भाग्यवान हैं जिन्हें ऐसा युद्ध मिलता है, जो बिना माँगे आया है और स्वर्ग का खुला द्वार है।
शब्दार्थ
- यदृच्छयाunsought
- चand
- उपपन्नम्come
- स्वर्गद्वारम्the door to heaven
- अपावृतम्wide open
- सुखिनःfortunate
- क्षत्रियाःwarriors
- पार्थO Arjuna
- लभन्तेobtain
- युद्धम्battle
- ईदृशम्such
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।Atha Chet Tvam Imam Dharmyam Sangramam Na Karishyasi
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥Tatah Svadharmam Kirtim Cha Hitva Papam Avapsyasi
पर यदि तुम यह धर्मयुक्त युद्ध नहीं करोगे, तो अपने धर्म और यश दोनों को छोड़कर पाप के भागी बनोगे।
शब्दार्थ
- अथbut
- चेत्if
- त्वम्you
- इमम्this
- धर्म्यम्righteous
- सङ्ग्रामम्battle
- नnot
- करिष्यसिyou will fight
- ततःthen
- स्वधर्मम्your duty
- कीर्तिम्fame
- चand
- हित्वाabandoning
- पापम्sin
- अवाप्स्यसिyou will incur
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।Akirtim Cha Api Bhutani Kathayishyanti Te Avyayam
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥Sambhavitasya Cha Akirtih Maranat Atirichyate
लोग सदा तुम्हारी अपकीर्ति की चर्चा करेंगे, और सम्मानित व्यक्ति के लिए अपकीर्ति मृत्यु से भी बढ़कर है।
शब्दार्थ
- अकीर्तिम्disgrace
- चand
- अपिalso
- भूतानिpeople
- कथयिष्यन्तिwill speak of
- तेyour
- अव्ययाम्lasting
- सम्भावितस्यfor one who has been honoured
- चand
- अकीर्तिःdisgrace
- मरणात्than death
- अतिरिच्यतेis worse
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।Bhayat Ranat Uparatam Mamsyante Tvam Maharathah
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥Yesham Cha Tvam Bahumatah Bhutva Yasyasi Laghavam
महारथी समझेंगे कि तुम डर के कारण युद्ध से हट गए। जिनकी दृष्टि में तुम अब तक सम्मानित थे, उन्हीं की दृष्टि में छोटे हो जाओगे।
शब्दार्थ
- भयात्from fear
- रणात्from the battle
- उपरतम्withdrawn
- मंस्यन्तेwill think
- त्वाम्you
- महारथाःthe great warriors
- येषाम्by whom
- चand
- त्वम्you
- बहुमतःhighly esteemed
- भूत्वाhaving been
- यास्यसिyou will fall to
- लाघवम्lowness
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।Avachyavadan Cha Bahun Vadishyanti Tava Ahitah
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥Nindantah Tava Samarthyam Tatah Duhkhataram Nu Kim
तुम्हारे शत्रु तुम्हारी सामर्थ्य की निन्दा करते हुए बहुत-सी न कहने योग्य बातें कहेंगे। इससे बढ़कर दुख क्या होगा?
शब्दार्थ
- अवाच्यवादान्unspeakable words
- चand
- बहून्many
- वदिष्यन्तिwill say
- तवyour
- अहिताःenemies
- निन्दन्तःslandering
- तवyour
- सामर्थ्यम्ability
- ततःthan that
- दुःखतरम्more painful
- नुindeed
- किम्what
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।Hatah Va Prapsyasi Svargam Jitva Va Bhokshyase Mahim
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥Tasmat Uttishtha Kaunteya Yuddhaya Kritanishchayah
मारे गए तो स्वर्ग पाओगे और जीते तो पृथ्वी का भोग करोगे। इसलिए हे कौन्तेय, दृढ़ निश्चय करके युद्ध के लिए उठ खड़े हो।
शब्दार्थ
- हतःkilled
- वाeither
- प्राप्स्यसिyou will gain
- स्वर्गम्heaven
- जित्वाhaving won
- वाor
- भोक्ष्यसेyou will enjoy
- महीम्the earth
- तस्मात्therefore
- उत्तिष्ठrise
- कौन्तेयO son of Kunti
- युद्धायfor battle
- कृतनिश्चयःwith firm resolve
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।Sukhaduhkhe Same Kritva Labhalabhau Jayajayau
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥Tatah Yuddhaya Yujyasva Na Evam Papam Avapsyasi
सुख-दुख, लाभ-हानि और जय-पराजय को समान समझकर फिर युद्ध में लग जाओ। इस प्रकार तुम्हें पाप नहीं लगेगा।
शब्दार्थ
- सुखदुःखेpleasure and pain
- समेequal
- कृत्वाtreating
- लाभालाभौgain and loss
- जयाजयौvictory and defeat
- ततःthen
- युद्धायfor the battle
- युज्यस्वget ready
- नnot
- एवम्thus
- पापम्sin
- अवाप्स्यसिyou will incur
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।Esha Te Abhihita Sankhye Buddhih Yoge Tu Imam Shrinu
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥Buddhya Yuktah Yaya Partha Karmabandham Prahasyasi
यह बुद्धि तुम्हें साङ्ख्य (ज्ञान) के रूप में बताई गई। अब इसे योग (कर्म) के रूप में सुनो। इस बुद्धि से युक्त होकर तुम कर्म के बन्धन को छोड़ दोगे।
शब्दार्थ
- एषाthis
- तेto you
- अभिहिताhas been told
- साङ्ख्येin Sankhya (knowledge)
- बुद्धिःunderstanding
- योगेin yoga
- तुbut
- इमाम्this
- शृणुlisten
- बुद्ध्याwith the understanding
- युक्तःendowed
- ययाby which
- पार्थO Arjuna
- कर्मबन्धम्the bondage of action
- प्रहास्यसिyou will cast off
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।Na Iha Abhikramanashah Asti Pratyavayah Na Vidyate
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥Svalpam Api Asya Dharmasya Trayate Mahatah Bhayat
इस मार्ग में किया गया प्रयास व्यर्थ नहीं जाता और इसमें कोई हानि नहीं होती। इस धर्म का थोड़ा-सा पालन भी बड़े भय से बचा लेता है।
शब्दार्थ
- नnot
- इहhere
- अभिक्रमनाशःloss of effort
- अस्तिthere is
- प्रत्यवायःharm
- नnot
- विद्यतेexists
- स्वल्पम्a little
- अपिeven
- अस्यof this
- धर्मस्यdharma
- त्रायतेsaves
- महतःfrom great
- भयात्fear
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।Vyavasayatmika Buddhih Eka Iha Kurunandana
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥Bahushakhah Hi Anantah Cha Buddhayah Avyavasayinam
इस मार्ग में निश्चयात्मक बुद्धि एक ही होती है; जिनमें निश्चय नहीं है, उनकी बुद्धियाँ अनेक शाखाओं वाली और अनन्त होती हैं।
शब्दार्थ
- व्यवसायात्मिकाresolute
- बुद्धिःunderstanding
- एकाsingle
- इहhere
- कुरुनन्दनO joy of the Kurus
- बहुशाखाःmany-branched
- हिindeed
- अनन्ताःendless
- चand
- बुद्धयःunderstandings
- अव्यवसायिनाम्of the irresolute
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।Yam Imam Pushpitam Vacham Pravadanti Avipashchitah
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥Vedavadaratah Partha Na Anyat Asti Iti Vadinah
अल्पबुद्धि लोग, जो वेद के वचनों में ही रमे रहते हैं और कहते हैं कि इसके सिवा कुछ नहीं, ऐसी लुभावनी बातें करते हैं,
शब्दार्थ
- याम्which
- इमाम्this
- पुष्पिताम्flowery
- वाचम्speech
- प्रवदन्तिspeak
- अविपश्चितःthe unwise
- वेदवादरताःdelighting in the letter of the Vedas
- पार्थO Arjuna
- नnot
- अन्यत्anything else
- अस्तिthere is
- इतिthus
- वादिनःsaying
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।Kamatmanah Svargaparah Janmakarmaphalapradam
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥Kriyavisheshabahulam Bhogaishvaryagatim Prati
जिनका मन कामनाओं से भरा है और स्वर्ग ही जिनका लक्ष्य है, वे जन्म और कर्मफल देने वाले तथा भोग और ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिए बहुत-से विशेष कर्मों वाले उपदेश देते हैं।
शब्दार्थ
- कामात्मानःfull of desire
- स्वर्गपराःaiming at heaven
- जन्मकर्मफलप्रदाम्giving rebirth as the fruit of action
- क्रियाविशेषबहुलाम्full of many special rites
- भोगैश्वर्यगतिम्leading to pleasure and power
- प्रतिtoward
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।Bhogaishvaryaprasaktanam Taya Apahritachetasam
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥Vyavasayatmika Buddhih Samadhau Na Vidhiyate
जो भोग और ऐश्वर्य में आसक्त हैं और ऐसी बातों से जिनका मन हर लिया गया है, उनमें समाधि में टिकने वाली निश्चयात्मक बुद्धि नहीं बनती।
शब्दार्थ
- भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम्of those attached to pleasure and power
- तयाby that speech
- अपहृतचेतसाम्whose minds are carried away
- व्यवसायात्मिकाresolute
- बुद्धिःunderstanding
- समाधौin deep concentration
- नnot
- विधीयतेis formed
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।Traigunyavishayah Vedah Nistraigunyah Bhava Arjuna
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥Nirdvandvah Nityasattvasthah Niryogakshemah Atmavan
वेद तीनों गुणों के विषय में हैं। अर्जुन, तुम इन गुणों से ऊपर उठो: द्वन्द्वों से मुक्त, सदा सत्त्व में स्थित, योग-क्षेम की चिन्ता से रहित और आत्मा में स्थित बनो।
शब्दार्थ
- त्रैगुण्यविषयाःconcerned with the three gunas
- वेदाःthe Vedas
- निस्त्रैगुण्यःfree from the three gunas
- भवbe
- अर्जुनO Arjuna
- निर्द्वन्द्वःfree from the pairs of opposites
- नित्यसत्त्वस्थःever steady in purity
- निर्योगक्षेमःfree from worry about gain and keeping
- आत्मवान्self-possessed
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।Yavan Arthah Udapane Sarvatah Samplutodake
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥Tavan Sarveshu Vedeshu Brahmanasya Vijanatah
जैसे चारों ओर जल भर जाने पर छोटे जलाशय का जितना प्रयोजन रह जाता है, उतना ही सब वेदों का प्रयोजन तत्त्व को जानने वाले ब्राह्मण के लिए रह जाता है।
शब्दार्थ
- यावान्as much
- अर्थःuse
- उदपानेin a well
- सर्वतःon all sides
- सम्प्लुतोदकेin a flood
- तावान्so much
- सर्वेषुin all
- वेदेषुin the Vedas
- ब्राह्मणस्यfor the knower of Brahman
- विजानतःwho truly knows
2.47Karmanye Vadhikaraste
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।Karmani Eva Adhikarah Te Ma Phaleshu Kadachana
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥Ma Karmaphalahetuh Bhuh Ma Te Sangah Astu Akarmani
तुम्हारा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। कर्म के फल को अपना उद्देश्य मत बनाओ, और कर्म न करने में भी तुम्हारी आसक्ति न हो।
शब्दार्थ
- कर्मणिin action
- एवalone
- अधिकारःright
- तेyour
- माnever
- फलेषुin the fruits
- कदाचनat any time
- माnot
- कर्मफलहेतुःmotivated by the fruit of action
- भूःbe
- माnot
- तेyour
- सङ्गःattachment
- अस्तुlet there be
- अकर्मणिin inaction
2.48Yogasthah Kuru Karmani
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।Yogasthah Kuru Karmani Sangam Tyaktva Dhananjaya
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥Siddhyasiddhyoh Samah Bhutva Samatvam Yogah Uchyate
हे धनञ्जय, योग में स्थित रहकर और आसक्ति छोड़कर कर्म करो; सिद्धि और असिद्धि में सम रहो। इसी समता को योग कहा जाता है।
शब्दार्थ
- योगस्थःestablished in yoga
- कुरुperform
- कर्माणिactions
- सङ्गम्attachment
- त्यक्त्वाgiving up
- धनञ्जयO Arjuna
- सिद्ध्यसिद्ध्योःin success and failure
- समःeven-minded
- भूत्वाbeing
- समत्वम्evenness of mind
- योगःyoga
- उच्यतेis called
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।Durena Hi Avaram Karma Buddhiyogat Dhananjaya
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥Buddhau Sharanam Anvichchha Kripanah Phalahetavah
फल की इच्छा से किया गया कर्म बुद्धियोग से किए गए कर्म की तुलना में बहुत नीचा है, हे धनञ्जय। समबुद्धि की शरण लो; फल के लिए ही कर्म करने वाले दया के पात्र हैं।
शब्दार्थ
- दूरेणfar
- हिindeed
- अवरम्inferior
- कर्मaction
- बुद्धियोगात्than the yoga of steady understanding
- धनञ्जयO Arjuna
- बुद्धौin understanding
- शरणम्refuge
- अन्विच्छseek
- कृपणाःwretched
- फलहेतवःthose motivated by the fruits
2.50Buddhiyukto Jahatiha
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।Buddhiyuktah Jahati Iha Ubhe Sukritadushkrite
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥Tasmat Yogaya Yujyasva Yogah Karmasu Kaushalam
समबुद्धि से युक्त व्यक्ति इसी जीवन में पुण्य और पाप दोनों के बन्धन से छूट जाता है। इसलिए योग में लग जाओ; कर्मों में कुशलता ही योग है।
शब्दार्थ
- बुद्धियुक्तःone with steady understanding
- जहातिcasts off
- इहhere
- उभेboth
- सुकृतदुष्कृतेgood and bad deeds
- तस्मात्therefore
- योगायto yoga
- युज्यस्वdevote yourself
- योगःyoga
- कर्मसुin actions
- कौशलम्skill
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।Karmajam Buddhiyuktah Hi Phalam Tyaktva Manishinah
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥Janmabandhavinirmuktah Padam Gachchhanti Anamayam
समबुद्धि से युक्त ज्ञानी लोग कर्म से उत्पन्न होने वाले फल को छोड़कर जन्म के बन्धन से मुक्त हो जाते हैं और दुखों से रहित परम पद को पाते हैं।
शब्दार्थ
- कर्मजम्born of action
- बुद्धियुक्ताःunited with steady understanding
- हिindeed
- फलम्the fruit
- त्यक्त्वाgiving up
- मनीषिणःthe wise
- जन्मबन्धविनिर्मुक्ताःfreed from the bondage of birth
- पदम्state
- गच्छन्तिreach
- अनामयम्free from suffering
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।Yada Te Mohakalilam Buddhih Vyatitarishyati
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥Tada Gantasi Nirvedam Shrotavyasya Shrutasya Cha
जब तुम्हारी बुद्धि मोह के दलदल को पार कर लेगी, तब जो सुना जा चुका है और जो सुना जाना है, उन सबके प्रति तुम्हें वैराग्य हो जाएगा।
शब्दार्थ
- यदाwhen
- तेyour
- मोहकलिलम्the thicket of delusion
- बुद्धिःunderstanding
- व्यतितरिष्यतिwill cross
- तदाthen
- गन्तासिyou will reach
- निर्वेदम्indifference
- श्रोतव्यस्यto what is yet to be heard
- श्रुतस्यto what has been heard
- चand
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।Shrutivipratipanna Te Yada Sthasyati Nishchala
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥Samadhau Achala Buddhih Tada Yogam Avapsyasi
अनेक उपदेशों से भ्रमित तुम्हारी बुद्धि जब समाधि में निश्चल और स्थिर हो जाएगी, तब तुम योग को प्राप्त करोगे।
शब्दार्थ
- श्रुतिविप्रतिपन्नाconfused by many teachings
- तेyour
- यदाwhen
- स्थास्यतिwill stand
- निश्चलाunshaken
- समाधौin deep concentration
- अचलाsteady
- बुद्धिःmind
- तदाthen
- योगम्yoga
- अवाप्स्यसिyou will attain
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।Sthitaprajnasya Ka Bhasha Samadhisthasya Keshava
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥Sthitadhih Kim Prabhasheta Kim Asita Vrajeta Kim
अर्जुन ने कहा: हे केशव, स्थिर बुद्धि वाले और समाधि में स्थित व्यक्ति के लक्षण क्या हैं? वह कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है?
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- स्थितप्रज्ञस्यof one of steady wisdom
- काwhat
- भाषाdescription
- समाधिस्थस्यof one established in samadhi
- केशवO Keshava
- स्थितधीःthe steady-minded one
- किम्how
- प्रभाषेतwould speak
- किम्how
- आसीतwould sit
- व्रजेतwould walk
- किम्how
श्रीभगवानुवाच ।Shribhagavan Uvacha
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।Prajahati Yada Kaman Sarvan Partha Manogatan
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥Atmani Eva Atmana Tushtah Sthitaprajnah Tada Uchyate
श्रीकृष्ण ने कहा: हे पार्थ, जब मनुष्य मन में बसी सारी कामनाओं को छोड़ देता है और आत्मा में ही सन्तुष्ट रहता है, तब वह स्थिरबुद्धि कहलाता है।
शब्दार्थ
- श्रीभगवान्the Blessed Lord (Krishna)
- उवाचsaid
- प्रजहातिgives up
- यदाwhen
- कामान्desires
- सर्वान्all
- पार्थO Arjuna
- मनोगतान्lodged in the mind
- आत्मनिin the self
- एवalone
- आत्मनाby the self
- तुष्टःcontent
- स्थितप्रज्ञःone of steady wisdom
- तदाthen
- उच्यतेis called
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।Duhkheshu Anudvignamanah Sukheshu Vigatasprihah
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥Vitaragabhayakrodhah Sthitadhih Munih Uchyate
जिसका मन दुखों में विचलित नहीं होता, जिसे सुखों की लालसा नहीं रहती और जो राग, भय और क्रोध से मुक्त है, वह स्थिर बुद्धि वाला मुनि कहलाता है।
शब्दार्थ
- दुःखेषुin sorrows
- अनुद्विग्नमनाःwith an undisturbed mind
- सुखेषुin pleasures
- विगतस्पृहःfree from craving
- वीतरागभयक्रोधःfree from attachment, fear and anger
- स्थितधीःsteady in mind
- मुनिःsage
- उच्यतेis called
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।Yah Sarvatra Anabhisnehah Tattat Prapya Shubhashubham
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥Na Abhinandati Na Dveshti Tasya Prajna Pratishthita
जो सब जगह आसक्ति से रहित है और शुभ या अशुभ जो कुछ भी मिले उस पर न प्रसन्न होता है, न द्वेष करता है, उसकी बुद्धि स्थिर है।
शब्दार्थ
- यःwho
- सर्वत्रeverywhere
- अनभिस्नेहःunattached
- तत्तत्this or that
- प्राप्यobtaining
- शुभाशुभम्good or bad
- नnot
- अभिनन्दतिrejoices
- नnor
- द्वेष्टिhates
- तस्यhis
- प्रज्ञाwisdom
- प्रतिष्ठिताis established
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।Yada Samharate Cha Ayam Kurmah Angani Iva Sarvashah
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥Indriyani Indriyarthebhyah Tasya Prajna Pratishthita
जब व्यक्ति इन्द्रियों को विषयों से वैसे ही समेट लेता है जैसे कछुआ अपने अंगों को समेट लेता है, तब उसकी बुद्धि स्थिर होती है।
शब्दार्थ
- यदाwhen
- संहरतेwithdraws
- चand
- अयम्this one
- कूर्मःtortoise
- अङ्गानिlimbs
- इवlike
- सर्वशःentirely
- इन्द्रियाणिthe senses
- इन्द्रियार्थेभ्यःfrom the sense objects
- तस्यhis
- प्रज्ञाwisdom
- प्रतिष्ठिताis established
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।Vishayah Vinivartante Niraharasya Dehinah
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥Rasavarjam Rasah Api Asya Param Drishtva Nivartate
विषयों से दूर रहने वाले व्यक्ति के लिए विषय तो हट जाते हैं, पर उनका रस बना रहता है। वह रस भी परम तत्त्व को देख लेने पर चला जाता है।
शब्दार्थ
- विषयाःsense objects
- विनिवर्तन्तेturn away
- निराहारस्यof one who abstains
- देहिनःof the embodied
- रसवर्जम्except the taste
- रसःtaste
- अपिeven
- अस्यhis
- परम्the Supreme
- दृष्ट्वाhaving seen
- निवर्ततेceases
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।Yatah Hi Api Kaunteya Purushasya Vipashchitah
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥Indriyani Pramathini Haranti Prasabham Manah
हे कौन्तेय, इन्द्रियाँ बड़ी प्रबल हैं; प्रयत्न करने वाले विवेकी पुरुष के मन को भी वे बलपूर्वक खींच ले जाती हैं।
शब्दार्थ
- यतःstriving
- हिindeed
- अपिeven
- कौन्तेयO Arjuna
- पुरुषस्यof a person
- विपश्चितःwise
- इन्द्रियाणिthe senses
- प्रमाथीनिturbulent
- हरन्तिcarry away
- प्रसभम्by force
- मनःthe mind
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।Tani Sarvani Samyamya Yuktah Asita Matparah
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥Vashe Hi Yasya Indriyani Tasya Prajna Pratishthita
उन सब इन्द्रियों को वश में करके, मुझमें मन लगाकर स्थिर बैठना चाहिए; क्योंकि जिसकी इन्द्रियाँ वश में हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।
शब्दार्थ
- तानिthem
- सर्वाणिall
- संयम्यrestraining
- युक्तःsteadfast
- आसीतshould sit
- मत्परःintent on me
- वशेunder control
- हिindeed
- यस्यwhose
- इन्द्रियाणिthe senses
- तस्यhis
- प्रज्ञाwisdom
- प्रतिष्ठिताis established
2.62Dhyayato Vishayan Pumsah
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।Dhyayatah Vishayan Pumsah Sangah Teshu Upajayate
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥Sangat Sanjayate Kamah Kamat Krodhah Abhijayate
विषयों का चिन्तन करने वाले व्यक्ति में उनके प्रति आसक्ति पैदा होती है, आसक्ति से कामना जन्म लेती है और कामना से क्रोध उत्पन्न होता है।
शब्दार्थ
- ध्यायतःdwelling on
- विषयान्sense objects
- पुंसःof a person
- सङ्गःattachment
- तेषुto them
- उपजायतेarises
- सङ्गात्from attachment
- सञ्जायतेsprings
- कामःdesire
- कामात्from desire
- क्रोधःanger
- अभिजायतेarises
2.63Krodhad Bhavati Sammohah
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।Krodhat Bhavati Sammohah Sammohat Smritivibhramah
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥Smritibhramshat Buddhinashah Buddhinashat Pranashyati
क्रोध से मोह पैदा होता है, मोह से स्मृति भ्रमित होती है, स्मृति के भ्रमित होने से बुद्धि नष्ट होती है और बुद्धि के नष्ट होने पर मनुष्य का पतन हो जाता है।
शब्दार्थ
- क्रोधात्from anger
- भवतिarises
- सम्मोहःdelusion
- सम्मोहात्from delusion
- स्मृतिविभ्रमःconfusion of memory
- स्मृतिभ्रंशात्from the loss of memory
- बुद्धिनाशःruin of understanding
- बुद्धिनाशात्from the ruin of understanding
- प्रणश्यतिone perishes
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।Ragadveshaviyuktaih Tu Vishayan Indriyaih Charan
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥Atmavashyaih Vidheyatma Prasadam Adhigachchhati
पर जिसका मन अपने वश में है, वह राग-द्वेष से मुक्त और अपने वश में रहने वाली इन्द्रियों से विषयों में विचरता हुआ भी प्रसन्नता (शान्ति) को पाता है।
शब्दार्थ
- रागद्वेषवियुक्तैःfree from attraction and aversion
- तुbut
- विषयान्sense objects
- इन्द्रियैःwith the senses
- चरन्moving among
- आत्मवश्यैःunder one's own control
- विधेयात्माone whose mind is disciplined
- प्रसादम्serenity
- अधिगच्छतिattains
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।Prasade Sarvaduhkhanam Hanih Asya Upajayate
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥Prasannachetasah Hi Ashu Buddhih Paryavatishthate
उस प्रसन्नता में उसके सब दुखों का अन्त हो जाता है, और प्रसन्न चित्त वाले की बुद्धि शीघ्र ही स्थिर हो जाती है।
शब्दार्थ
- प्रसादेin serenity
- सर्वदुःखानाम्of all sorrows
- हानिःend
- अस्यhis
- उपजायतेcomes
- प्रसन्नचेतसःof one whose mind is serene
- हिindeed
- आशुquickly
- बुद्धिःunderstanding
- पर्यवतिष्ठतेbecomes firmly established
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।Na Asti Buddhih Ayuktasya Na Cha Ayuktasya Bhavana
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥Na Cha Abhavayatah Shantih Ashantasya Kutah Sukham
जो अयुक्त (असंयमी) है उसमें स्थिर बुद्धि नहीं होती और भावना (ध्यान) भी नहीं होती। भावना के बिना शान्ति नहीं, और जो अशान्त है उसे सुख कहाँ?
शब्दार्थ
- नnot
- अस्तिthere is
- बुद्धिःunderstanding
- अयुक्तस्यfor the undisciplined
- नnot
- चand
- अयुक्तस्यfor the undisciplined
- भावनाmeditation
- नnot
- चand
- अभावयतःfor one who does not meditate
- शान्तिःpeace
- अशान्तस्यfor the restless
- कुतःhow
- सुखम्happiness
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते ।Indriyanam Hi Charatam Yat Manah Anuvidhiyate
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥Tat Asya Harati Prajnam Vayuh Navam Iva Ambhasi
भटकती हुई इन्द्रियों के पीछे जो मन चल पड़ता है, वह मनुष्य की बुद्धि को वैसे ही हर लेता है जैसे जल में वायु नाव को।
शब्दार्थ
- इन्द्रियाणाम्of the senses
- हिindeed
- चरताम्of those moving
- यत्which
- मनःmind
- अनुविधीयतेfollows
- तत्that
- अस्यhis
- हरतिcarries away
- प्रज्ञाम्wisdom
- वायुःwind
- नावम्a ship
- इवas
- अम्भसिon the water
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।Tasmat Yasya Mahabaho Nigrihitani Sarvashah
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥Indriyani Indriyarthebhyah Tasya Prajna Pratishthita
इसलिए हे महाबाहो, जिसकी इन्द्रियाँ विषयों से पूरी तरह रोकी हुई हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।
शब्दार्थ
- तस्मात्therefore
- यस्यwhose
- महाबाहोO mighty-armed one
- निगृहीतानिrestrained
- सर्वशःentirely
- इन्द्रियाणिthe senses
- इन्द्रियार्थेभ्यःfrom their objects
- तस्यhis
- प्रज्ञाwisdom
- प्रतिष्ठिताis established
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।Ya Nisha Sarvabhutanam Tasyam Jagarti Samyami
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥Yasyam Jagrati Bhutani Sa Nisha Pashyatah Muneh
जो सब प्राणियों के लिए रात है, उसमें संयमी जागता है; और जिसमें सब प्राणी जागते हैं, वह तत्त्व को देखने वाले मुनि के लिए रात है।
शब्दार्थ
- याwhich
- निशाnight
- सर्वभूतानाम्for all beings
- तस्याम्in that
- जागर्तिis awake
- संयमीthe self-controlled
- यस्याम्in which
- जाग्रतिare awake
- भूतानिbeings
- साthat
- निशाnight
- पश्यतःof the seeing
- मुनेःfor the sage
2.70Apuryamanam Achala Pratishtham
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।Apuryamanam Achalapratishtham Samudram Apah Pravishanti Yadvat
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥Tadvat Kamah Yam Pravishanti Sarve Sah Shantim Apnoti Na Kamakami
जैसे सब ओर से भरते रहने पर भी स्थिर रहने वाले समुद्र में नदियों का जल समा जाता है, वैसे ही जिस व्यक्ति में सारी कामनाएँ समा जाती हैं और उसे विचलित नहीं करतीं, वही शान्ति पाता है; कामनाओं के पीछे दौड़ने वाला नहीं।
शब्दार्थ
- आपूर्यमाणम्ever being filled
- अचलप्रतिष्ठम्firmly still
- समुद्रम्the ocean
- आपःwaters
- प्रविशन्तिenter
- यद्वत्as
- तद्वत्so
- कामाःdesires
- यम्whom
- प्रविशन्तिenter
- सर्वेall
- सःhe
- शान्तिम्peace
- आप्नोतिattains
- नnot
- कामकामीone who runs after desires
विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।Vihaya Kaman Yah Sarvan Puman Charati Nihsprihah
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥Nirmamah Nirahankarah Sah Shantim Adhigachchhati
जो मनुष्य सब कामनाओं को छोड़कर लालसा, ममता और अहंकार से रहित होकर जीता है, वही शान्ति को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- विहायgiving up
- कामान्desires
- यःwho
- सर्वान्all
- पुमान्person
- चरतिmoves through life
- निःस्पृहःwithout longing
- निर्ममःwithout possessiveness
- निरहंकारःwithout ego
- सःhe
- शान्तिम्peace
- अधिगच्छतिattains
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।Esha Brahmi Sthitih Partha Na Enam Prapya Vimuhyati
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥Sthitva Asyam Antakale Api Brahmanirvanam Richchhati
हे पार्थ, यह ब्रह्म में स्थित होने की अवस्था है। इसे पाकर मनुष्य फिर मोहित नहीं होता। अन्त समय में भी इसमें स्थित रहकर वह ब्रह्मनिर्वाण को प्राप्त होता है।
शब्दार्थ
- एषाthis
- ब्राह्मीof Brahman
- स्थितिःstate
- पार्थO Arjuna
- नnot
- एनाम्this
- प्राप्यhaving attained
- विमुह्यतिis deluded
- स्थित्वाbeing established
- अस्याम्in this
- अन्तकालेat the hour of death
- अपिeven
- ब्रह्मनिर्वाणम्oneness with Brahman
- ऋच्छतिreaches