18 में से अध्याय 3 · 43 श्लोक
भगवद गीता अध्याय 3: कर्मयोगः
Karma Yoga · कर्मयोग
तीसरा अध्याय अर्जुन की उलझन का उत्तर देता है: यदि ज्ञान कर्म से श्रेष्ठ है तो युद्ध क्यों? श्रीकृष्ण कहते हैं कि कोई क्षण भर भी बिना कर्म के नहीं रह सकता, इसलिए प्रश्न यह है कि कर्म कैसे किया जाए। कर्तव्य और यज्ञ की भावना से, स्वार्थ की आसक्ति के बिना किया गया कर्म बाँधता नहीं, मुक्त करता है। वे जनक और स्वयं का उदाहरण देते हैं: नेता कर्म करते हैं ताकि दूसरे अनुसरण करें। अध्याय के अन्त में अर्जुन पूछते हैं कि मनुष्य से पाप कौन कराता है, और श्रीकृष्ण काम और क्रोध को जीतने योग्य शत्रु बताते हैं।
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।Jyayasi Chet Karmanah Te Mata Buddhih Janardana Tat
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥Kim Karmani Ghore Mam Niyojayasi Keshava
अर्जुन ने कहा: हे जनार्दन, यदि आप ज्ञान को कर्म से श्रेष्ठ मानते हैं, तो हे केशव, मुझे इस भयंकर कर्म में क्यों लगा रहे हैं?
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- ज्यायसीsuperior
- चेत्if
- कर्मणःthan action
- तेby you
- मताis held
- बुद्धिःknowledge
- जनार्दनO Janardana
- तत्then
- किम्why
- कर्मणिin action
- घोरेterrible
- माम्me
- नियोजयसिdo you urge
- केशवO Keshava
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।Vyamishrena Iva Vakyena Buddhim Mohayasi Iva Me
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥Tat Ekam Vada Nishchitya Yena Shreyah Aham Apnuyam
आपके मिले-जुले वचनों से मेरी बुद्धि मानो उलझ गई है। इसलिए निश्चित करके मुझे एक ही बात बताइए जिससे मैं परम कल्याण पा सकूँ।
शब्दार्थ
- व्यामिश्रेणwith mixed
- इवas it were
- वाक्येनby speech
- बुद्धिम्mind
- मोहयसिyou confuse
- इवas it were
- मेmy
- तत्therefore
- एकम्one thing
- वदtell
- निश्चित्यclearly
- येनby which
- श्रेयःthe highest good
- अहम्I
- आप्नुयाम्may attain
श्रीभगवानुवाच ।Shribhagavan Uvacha
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।Loke Asmin Dvividha Nishtha Pura Prokta Maya Anagha
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥Jnanayogena Sankhyanam Karmayogena Yoginam
श्रीकृष्ण ने कहा: हे निष्पाप अर्जुन, इस संसार में मैंने पहले दो प्रकार की निष्ठाएँ बताई हैं: ज्ञानियों के लिए ज्ञानयोग और कर्म करने वालों के लिए कर्मयोग।
शब्दार्थ
- श्रीभगवान्the Blessed Lord (Krishna)
- उवाचsaid
- लोकेin the world
- अस्मिन्this
- द्विविधाtwofold
- निष्ठाpath
- पुराearlier
- प्रोक्ताtaught
- मयाby me
- अनघO sinless one
- ज्ञानयोगेनby the path of knowledge
- साङ्ख्यानाम्for the contemplatives
- कर्मयोगेनby the path of action
- योगिनाम्for the active
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।Na Karmanam Anarambhat Naishkarmyam Purushah Ashnute
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥Na Cha Sannyasanat Eva Siddhim Samadhigachchhati
मनुष्य कर्मों को आरम्भ न करने मात्र से निष्कर्मता को नहीं पाता, और केवल कर्मों को छोड़ देने से सिद्धि को भी नहीं पाता।
शब्दार्थ
- नnot
- कर्मणाम्of actions
- अनारम्भात्by not undertaking
- नैष्कर्म्यम्freedom from action
- पुरुषःa person
- अश्नुतेattains
- नnor
- चand
- सन्न्यसनात्by renunciation
- एवalone
- सिद्धिम्perfection
- समधिगच्छतिreaches
3.5Na Hi Kashchit Kshanamapi
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।Na Hi Kashchit Kshanam Api Jatu Tishthati Akarmakrit
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥Karyate Hi Avashah Karma Sarvah Prakritijaih Gunaih
कोई भी प्राणी एक क्षण के लिए भी बिना कर्म किए नहीं रह सकता। प्रकृति से उत्पन्न गुण सबसे विवश करके कर्म कराते रहते हैं।
शब्दार्थ
- नnot
- हिindeed
- कश्चित्anyone
- क्षणम्a moment
- अपिeven
- जातुever
- तिष्ठतिremains
- अकर्मकृत्without acting
- कार्यतेis made to act
- हिindeed
- अवशःhelplessly
- कर्मaction
- सर्वःeveryone
- प्रकृतिजैःborn of nature
- गुणैःby the gunas
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।Karmendriyani Samyamya Yah Aste Manasa Smaran
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥Indriyarthan Vimudhatma Mithyacharah Sah Uchyate
जो कर्मेन्द्रियों को रोककर बैठ जाता है पर मन से विषयों का स्मरण करता रहता है, वह मूढ़ बुद्धि वाला मिथ्याचारी (पाखण्डी) कहलाता है।
शब्दार्थ
- कर्मेन्द्रियाणिthe organs of action
- संयम्यrestraining
- यःwho
- आस्तेsits
- मनसाwith the mind
- स्मरन्remembering
- इन्द्रियार्थान्sense objects
- विमूढात्माdeluded
- मिथ्याचारःa pretender
- सःhe
- उच्यतेis called
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।Yah Tu Indriyani Manasa Niyamya Arabhate Arjuna
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥Karmendriyaih Karmayogam Asaktah Sah Vishishyate
पर हे अर्जुन, जो मन से इन्द्रियों को वश में करके आसक्ति-रहित होकर कर्मेन्द्रियों से कर्मयोग का आरम्भ करता है, वह श्रेष्ठ है।
शब्दार्थ
- यःwho
- तुbut
- इन्द्रियाणिthe senses
- मनसाby the mind
- नियम्यcontrolling
- आरभतेundertakes
- अर्जुनO Arjuna
- कर्मेन्द्रियैःwith the organs of action
- कर्मयोगम्karma yoga
- असक्तःwithout attachment
- सःhe
- विशिष्यतेis superior
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।Niyatam Kuru Karma Tvam Karma Jyayah Hi Akarmanah
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥Sharirayatra Api Cha Te Na Prasiddhyet Akarmanah
तुम अपना निश्चित कर्तव्य-कर्म करो, क्योंकि कर्म न करने से कर्म करना श्रेष्ठ है। कर्म के बिना तो तुम्हारा शरीर-निर्वाह भी नहीं चलेगा।
शब्दार्थ
- नियतम्prescribed
- कुरुdo
- कर्मaction
- त्वम्you
- कर्मaction
- ज्यायःbetter
- हिindeed
- अकर्मणःthan inaction
- शरीरयात्राmaintenance of the body
- अपिeven
- चand
- तेyour
- नnot
- प्रसिद्ध्येत्would be possible
- अकर्मणःthrough inaction
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।Yajnarthat Karmanah Anyatra Lokah Ayam Karmabandhanah
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥Tadartham Karma Kaunteya Muktasangah Samachara
यज्ञ के लिए किए गए कर्म को छोड़कर अन्य कर्मों से यह जगत् बँधता है। इसलिए हे कौन्तेय, आसक्ति छोड़कर उसी (यज्ञ) के लिए कर्म करो।
शब्दार्थ
- यज्ञार्थात्for the sake of sacrifice
- कर्मणःthan action
- अन्यत्रother
- लोकःthe world
- अयम्this
- कर्मबन्धनःbound by action
- तदर्थम्for that purpose
- कर्मaction
- कौन्तेयO son of Kunti
- मुक्तसङ्गःfree from attachment
- समाचरperform
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।Sahayajnah Prajah Srishtva Pura Uvacha Prajapatih
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥Anena Prasavishyadhvam Eshah Vah Astu Ishtakamadhuk
सृष्टि के आरम्भ में प्रजापति ने यज्ञ के साथ प्रजा की रचना करके कहा: इसी से तुम्हारी वृद्धि हो, यह तुम्हारे इच्छित भोग देने वाला हो।
शब्दार्थ
- सहयज्ञाःalong with sacrifice
- प्रजाःbeings
- सृष्ट्वाhaving created
- पुराin the beginning
- उवाचsaid
- प्रजापतिःthe Creator
- अनेनby this
- प्रसविष्यध्वम्may you prosper
- एषःthis
- वःyour
- अस्तुlet it be
- इष्टकामधुक्the giver of desired things
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।Devan Bhavayata Anena Te Devah Bhavayantu Vah
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥Parasparam Bhavayantah Shreyah Param Avapsyatha
इस यज्ञ से देवताओं को पुष्ट करो और वे देवता तुम्हें पुष्ट करें। इस प्रकार एक-दूसरे का पोषण करते हुए तुम परम कल्याण को पाओगे।
शब्दार्थ
- देवान्the gods
- भावयतnourish
- अनेनby this
- तेthose
- देवाःgods
- भावयन्तुmay nourish
- वःyou
- परस्परम्one another
- भावयन्तःnourishing
- श्रेयःthe highest good
- परम्supreme
- अवाप्स्यथyou will attain
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।Ishtan Bhogan Hi Vah Devah Dasyante Yajnabhavitah
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥Taih Dattan Apradaya Ebhyah Yah Bhunkte Stenah Eva Sah
यज्ञ से पुष्ट हुए देवता तुम्हें इच्छित भोग देंगे। उनके दिए हुए भोगों को उन्हें अर्पित किए बिना जो भोगता है, वह निश्चय ही चोर है।
शब्दार्थ
- इष्टान्desired
- भोगान्enjoyments
- हिindeed
- वःto you
- देवाःthe gods
- दास्यन्तेwill give
- यज्ञभाविताःnourished by sacrifice
- तैःby them
- दत्तान्given
- अप्रदायwithout offering
- एभ्यःto them
- यःwho
- भुङ्क्तेenjoys
- स्तेनःa thief
- एवindeed
- सःhe
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।Yajnashishtashinah Santah Muchyante Sarvakilbishaih
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥Bhunjate Te Tu Agham Papah Ye Pachanti Atmakaranat
यज्ञ से बचा हुआ अन्न खाने वाले श्रेष्ठ पुरुष सब पापों से छूट जाते हैं, पर जो केवल अपने लिए पकाते हैं, वे पापी तो पाप ही खाते हैं।
शब्दार्थ
- यज्ञशिष्टाशिनःthose who eat what is left after sacrifice
- सन्तःthe good
- मुच्यन्तेare freed
- सर्वकिल्बिषैःfrom all sins
- भुञ्जतेeat
- तेthey
- तुbut
- अघम्sin
- पापाःthe sinful
- येwho
- पचन्तिcook
- आत्मकारणात्for their own sake
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।Annat Bhavanti Bhutani Parjanyat Annasambhavah
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥Yajnat Bhavati Parjanyah Yajnah Karmasamudbhavah
प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं, अन्न वर्षा से होता है, वर्षा यज्ञ से होती है और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।
शब्दार्थ
- अन्नात्from food
- भवन्तिarise
- भूतानिbeings
- पर्जन्यात्from rain
- अन्नसम्भवःthe origin of food
- यज्ञात्from sacrifice
- भवतिcomes
- पर्जन्यःrain
- यज्ञःsacrifice
- कर्मसमुद्भवःborn of action
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।Karma Brahmodbhavam Viddhi Brahma Aksharasamudbhavam
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥Tasmat Sarvagatam Brahma Nityam Yajnye Pratishthitam
जानो कि कर्म वेद से उत्पन्न होता है और वेद अक्षर (परमात्मा) से उत्पन्न हुआ है। इसलिए सर्वव्यापी परब्रह्म सदा यज्ञ में प्रतिष्ठित है।
शब्दार्थ
- कर्मaction
- ब्रह्मोद्भवम्arising from Brahman (the Vedas)
- विद्धिknow
- ब्रह्मBrahman (the Veda)
- अक्षरसमुद्भवम्arising from the Imperishable
- तस्मात्therefore
- सर्वगतम्all-pervading
- ब्रह्मBrahman
- नित्यम्always
- यज्ञेin sacrifice
- प्रतिष्ठितम्established
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।Evam Pravartitam Chakram Na Anuvartayati Iha
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥Yah Aghayuh Indriyaramah Mogham Partha Sah Jivati
जो इस प्रकार चलाए गए चक्र के अनुसार नहीं चलता, वह पापमय जीवन वाला और इन्द्रियों में रमने वाला मनुष्य, हे पार्थ, व्यर्थ ही जीता है।
शब्दार्थ
- एवम्thus
- प्रवर्तितम्set in motion
- चक्रम्the wheel
- नdoes not
- अनुवर्तयतिfollow
- इहhere
- यःwho
- अघायुःliving in sin
- इन्द्रियारामःdelighting in the senses
- मोघम्in vain
- पार्थO Arjuna
- सःhe
- जीवतिlives
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।Yah Tu Atmaratih Eva Syat Atmatriptah Cha Manavah
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥Atmani Eva Cha Santushtah Tasya Karyam Na Vidyate
पर जो मनुष्य आत्मा में ही रमता है, आत्मा में ही तृप्त है और आत्मा में ही सन्तुष्ट है, उसके लिए कोई कर्तव्य शेष नहीं रहता।
शब्दार्थ
- यःwho
- तुbut
- आत्मरतिःdelighting in the self
- एवonly
- स्यात्may be
- आत्मतृप्तःsatisfied in the self
- चand
- मानवःa person
- आत्मनिin the self
- एवonly
- चand
- सन्तुष्टःcontent
- तस्यfor him
- कार्यम्duty
- नnot
- विद्यतेexists
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।Na Eva Tasya Kritena Arthah Na Akritena Iha Kashchana Na
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥Cha Asya Sarvabhuteshu Kashchit Arthavyapashrayah
ऐसे पुरुष को कर्म करने से कोई प्रयोजन नहीं और न करने से भी कोई प्रयोजन नहीं, और किसी भी प्राणी पर अपने किसी प्रयोजन के लिए उसकी निर्भरता नहीं रहती।
शब्दार्थ
- नnot
- एवindeed
- तस्यhis
- कृतेनby doing
- अर्थःpurpose
- नnor
- अकृतेनby not doing
- इहhere
- कश्चनany
- नnor
- चand
- अस्यhis
- सर्वभूतेषुamong all beings
- कश्चित्any
- अर्थव्यपाश्रयःdependence for a purpose
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।Tasmat Asaktah Satatam Karyam Karma Samachara
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥Asaktah Hi Acharan Karma Param Apnoti Purushah
इसलिए आसक्ति से रहित होकर सदा अपना कर्तव्य-कर्म भली-भाँति करो। आसक्ति रहित होकर कर्म करने वाला मनुष्य परम तत्त्व को पाता है।
शब्दार्थ
- तस्मात्therefore
- असक्तःunattached
- सततम्always
- कार्यम्that which must be done
- कर्मaction
- समाचरperform
- असक्तःunattached
- हिindeed
- आचरन्performing
- कर्मaction
- परम्the Supreme
- आप्नोतिattains
- पूरुषःa person
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।Karmana Eva Hi Samsiddhim Asthitah Janakadayah
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥Lokasangraham Eva Api Sampashyan Kartum Arhasi
जनक आदि ज्ञानी भी कर्म द्वारा ही सिद्धि को प्राप्त हुए। लोक-कल्याण को देखते हुए भी तुम्हें कर्म करना ही उचित है।
शब्दार्थ
- कर्मणाby action
- एवalone
- हिindeed
- संसिद्धिम्perfection
- आस्थिताःattained
- जनकादयःJanaka and others
- लोकसङ्ग्रहम्the welfare of the world
- एवonly
- अपिalso
- सम्पश्यन्considering
- कर्तुम्to act
- अर्हसिyou ought
3.21Yadyadacharati Shreshthah
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।Yatyat Acharati Shreshthah Tattat Eva Itarah Janah Sah
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥Yat Pramanam Kurute Lokah Tat Anuvartate
श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करता है, अन्य लोग वही-वही करते हैं। वह जिसे प्रमाण मान लेता है, लोग उसी का अनुसरण करते हैं।
शब्दार्थ
- यत्यत्whatever
- आचरतिdoes
- श्रेष्ठःthe best person
- तत्तत्that
- एवalone
- इतरःother
- जनःpeople
- सःhe
- यत्what
- प्रमाणम्standard
- कुरुतेsets
- लोकःthe world
- तत्that
- अनुवर्ततेfollows
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।Na Me Partha Asti Kartavyam Trishu Lokeshu Kinchana Na
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥Anavaptam Avaptavyam Varte Eva Cha Karmani
हे पार्थ, तीनों लोकों में मेरे लिए कुछ भी करने योग्य नहीं है और कुछ भी पाने योग्य अप्राप्त नहीं है, फिर भी मैं कर्म में लगा रहता हूँ।
शब्दार्थ
- नnot
- मेfor me
- पार्थO Arjuna
- अस्तिthere is
- कर्तव्यम्duty
- त्रिषुin the three
- लोकेषुworlds
- किञ्चनanything
- नnothing
- अनवाप्तम्unattained
- अवाप्तव्यम्to be attained
- वर्तेI engage
- एवstill
- चand
- कर्मणिin action
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।Yadi Hi Aham Na Varteyam Jatu Karmani Atandritah
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥Mama Vartma Anuvartante Manushyah Partha Sarvashah
हे पार्थ, यदि मैं कभी सावधान होकर कर्म में न लगूँ, तो मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करेंगे।
शब्दार्थ
- यदिif
- हिindeed
- अहम्I
- नnot
- वर्तेयम्were to engage
- जातुever
- कर्मणिin action
- अतन्द्रितःtirelessly
- ममmy
- वर्त्मpath
- अनुवर्तन्तेfollow
- मनुष्याःpeople
- पार्थO Arjuna
- सर्वशःin every way
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।Utsideyuh Ime Lokah Na Kuryam Karma Chet Aham
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥Sankarasya Cha Karta Syam Upahanyam Imah Prajah
यदि मैं कर्म न करूँ तो ये सब लोक नष्ट हो जाएँ, मैं अव्यवस्था का कारण बनूँ और इन प्रजाओं का नाश करने वाला होऊँ।
शब्दार्थ
- उत्सीदेयुःwould perish
- इमेthese
- लोकाःworlds
- नnot
- कुर्याम्I should do
- कर्मaction
- चेत्if
- अहम्I
- सङ्करस्यof confusion
- चand
- कर्ताthe cause
- स्याम्I would be
- उपहन्याम्I would destroy
- इमाःthese
- प्रजाःbeings
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।Saktah Karmani Avidvamsah Yatha Kurvanti Bharata
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥Kuryat Vidvan Tatha Asaktah Chikirshuh Lokasangraham
जैसे अज्ञानी लोग आसक्त होकर कर्म करते हैं, वैसे ही ज्ञानी को लोक-कल्याण की इच्छा से अनासक्त होकर कर्म करना चाहिए।
शब्दार्थ
- सक्ताःattached
- कर्मणिto action
- अविद्वांसःthe unwise
- यथाas
- कुर्वन्तिact
- भारतO Arjuna
- कुर्यात्should act
- विद्वान्the wise
- तथाso
- असक्तःunattached
- चिकीर्षुःwishing to do
- लोकसङ्ग्रहम्the welfare of the world
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।Na Buddhibhedam Janayet Ajnanam Karmasanginam
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥Joshayet Sarvakarmani Vidvan Yuktah Samacharan
ज्ञानी को चाहिए कि कर्म में आसक्त अज्ञानियों की बुद्धि में भ्रम पैदा न करे; स्वयं समभाव से सब कर्म करते हुए उन्हें भी कर्मों में लगाए।
शब्दार्थ
- नnot
- बुद्धिभेदम्confusion of mind
- जनयेत्should create
- अज्ञानाम्in the ignorant
- कर्मसङ्गिनाम्who are attached to action
- जोषयेत्should engage them in
- सर्वकर्माणिall actions
- विद्वान्the wise
- युक्तःbalanced
- समाचरन्performing
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।Prakriteh Kriyamanani Gunaih Karmani Sarvashah
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥Ahankaravimudhatma Karta Aham Iti Manyate
सब कर्म प्रकृति के गुणों द्वारा ही किए जाते हैं, पर अहंकार से मोहित मन वाला व्यक्ति सोचता है कि "मैं कर्ता हूँ"।
शब्दार्थ
- प्रकृतेःof nature
- क्रियमाणानिbeing done
- गुणैःby the gunas
- कर्माणिactions
- सर्वशःin every way
- अहङ्कारविमूढात्माone deluded by ego
- कर्ताthe doer
- अहम्I
- इतिthus
- मन्यतेthinks
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।Tattvavit Tu Mahabaho Gunakarmavibhagayoh
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥Gunah Guneshu Vartante Iti Matva Na Sajjate
पर हे महाबाहो, गुणों और कर्मों के विभाग को तत्त्व से जानने वाला यह मानकर कि गुण ही गुणों में बरत रहे हैं, उनमें आसक्त नहीं होता।
शब्दार्थ
- तत्त्ववित्the knower of the truth
- तुbut
- महाबाहोO mighty-armed one
- गुणकर्मविभागयोःof the division of gunas and actions
- गुणाःthe gunas
- गुणेषुamong the gunas
- वर्तन्तेmove
- इतिthus
- मत्वाthinking
- नnot
- सज्जतेis attached
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।Prakriteh Gunasammudhah Sajjante Gunakarmasu
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥Tan Akritsnavidah Mandan Kritsnavit Na Vichalayet
प्रकृति के गुणों से मोहित लोग गुणों के कर्मों में आसक्त रहते हैं। पूरा जानने वाला उन अल्पज्ञ मन्द बुद्धि वालों को विचलित न करे।
शब्दार्थ
- प्रकृतेःof nature
- गुणसम्मूढाःdeluded by the gunas
- सज्जन्तेbecome attached
- गुणकर्मसुto the actions of the gunas
- तान्them
- अकृत्स्नविदःwho do not know the whole
- मन्दान्the dull
- कृत्स्नवित्the one who knows the whole
- नnot
- विचालयेत्should disturb
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।Mayi Sarvani Karmani Sannyasya Adhyatmachetasa
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥Nirashih Nirmamah Bhutva Yudhyasva Vigatajvarah
सब कर्मों को मुझमें अर्पित करके, अध्यात्म में चित्त लगाकर, आशा और ममता से रहित होकर, सन्ताप छोड़कर युद्ध करो।
शब्दार्थ
- मयिin me
- सर्वाणिall
- कर्माणिactions
- सन्न्यस्यsurrendering
- अध्यात्मचेतसाwith a mind fixed on the self
- निराशीःwithout expectation
- निर्ममःwithout possessiveness
- भूत्वाbecoming
- युध्यस्वfight
- विगतज्वरःfree from fever of anxiety
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।Ye Me Matam Idam Nityam Anutishthanti Manavah
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥Shraddhavantah Anasuyantah Muchyante Te Api Karmabhih
जो मनुष्य श्रद्धा से युक्त होकर और दोष न निकालते हुए मेरे इस मत का सदा पालन करते हैं, वे भी कर्मों के बन्धन से छूट जाते हैं।
शब्दार्थ
- येwho
- मेmy
- मतम्teaching
- इदम्this
- नित्यम्always
- अनुतिष्ठन्तिfollow
- मानवाःpeople
- श्रद्धावन्तःwith faith
- अनसूयन्तःwithout finding fault
- मुच्यन्तेare freed
- तेthey
- अपिalso
- कर्मभिःfrom the bonds of action
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।Ye Tu Etat Abhyasuyantah Na Anutishthanti Me Matam
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥Sarvajnanavimudhan Tan Viddhi Nashtan Achetasah
पर जो इस मत में दोष निकालते हुए इसका पालन नहीं करते, उन्हें सब ज्ञान में मोहित, विवेकहीन और नष्ट हुआ जानो।
शब्दार्थ
- येwho
- तुbut
- एतत्this
- अभ्यसूयन्तःfinding fault
- नdo not
- अनुतिष्ठन्तिfollow
- मेmy
- मतम्teaching
- सर्वज्ञानविमूढान्deluded in all knowledge
- तान्them
- विद्धिknow
- नष्टान्lost
- अचेतसःwithout discrimination
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।Sadrisham Cheshtate Svasyah Prakriteh Jnanavan Api
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥Prakritim Yanti Bhutani Nigrahah Kim Karishyati
ज्ञानी भी अपनी प्रकृति के अनुसार ही चेष्टा करता है। सब प्राणी अपनी प्रकृति का ही अनुसरण करते हैं; फिर बलपूर्वक रोकने से क्या होगा?
शब्दार्थ
- सदृशम्in accordance
- चेष्टतेacts
- स्वस्याःwith his own
- प्रकृतेःnature
- ज्ञानवान्the wise
- अपिeven
- प्रकृतिम्nature
- यान्तिfollow
- भूतानिbeings
- निग्रहःsuppression
- किम्what
- करिष्यतिwill do
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।Indriyasya Indriyasya Arthe Ragadveshau Vyavasthitau
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥Tayoh Na Vasham Agachchhet Tau Hi Asya Paripanthinau
प्रत्येक इन्द्रिय के विषय में राग और द्वेष स्थित रहते हैं। मनुष्य को इनके वश में नहीं होना चाहिए, क्योंकि ये दोनों उसके मार्ग में बाधा डालने वाले शत्रु हैं।
शब्दार्थ
- इन्द्रियस्यof each sense
- इन्द्रियस्यof each sense
- अर्थेin its object
- रागद्वेषौattraction and aversion
- व्यवस्थितौare fixed
- तयोःof those two
- नnot
- वशम्control
- आगच्छेत्should come
- तौthey
- हिindeed
- अस्यhis
- परिपन्थिनौobstacles on the path
3.35Shreyan Svadharmo Vigunah
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।Shreyan Svadharmah Vigunah Paradharmat Svanushthitat
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥Svadharme Nidhanam Shreyah Paradharmah Bhayavahah
अपना धर्म गुणों में कम होने पर भी, भली-भाँति निभाए गए दूसरे के धर्म से श्रेष्ठ है। अपने धर्म में मरना भी कल्याणकारी है; दूसरे का धर्म भय देने वाला है।
शब्दार्थ
- श्रेयान्better
- स्वधर्मःone's own duty
- विगुणःthough imperfect
- परधर्मात्than another's duty
- स्वनुष्ठितात्well performed
- स्वधर्मेin one's own duty
- निधनम्death
- श्रेयःbetter
- परधर्मःanother's duty
- भयावहःfraught with danger
अर्जुन उवाच ।Arjuna Uvacha
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।Atha Kena Prayuktah Ayam Papam Charati Purushah
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥Anichchhan Api Varshneya Balat Iva Niyojitah
अर्जुन ने कहा: हे वार्ष्णेय, फिर मनुष्य न चाहते हुए भी, मानो बल से लगाया हुआ, किससे प्रेरित होकर पाप का आचरण करता है?
शब्दार्थ
- अर्जुनArjuna
- उवाचsaid
- अथthen
- केनby what
- प्रयुक्तःimpelled
- अयम्this
- पापम्sin
- चरतिcommits
- पूरुषःa person
- अनिच्छन्unwilling
- अपिeven
- वार्ष्णेयO descendant of Vrishni
- बलात्by force
- इवas if
- नियोजितःengaged
3.37Kama Esha Krodha Esha
श्रीभगवानुवाच ।Shribhagavan Uvacha
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।Kamah Eshah Krodhah Eshah Rajogunasamudbhavah
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥Mahashanah Mahapapma Viddhi Enam Iha Vairinam
श्रीकृष्ण ने कहा: यह काम है, यह क्रोध है, जो रजोगुण से उत्पन्न होता है। यह बहुत खाने वाला और महापापी है। इसे ही इस विषय में शत्रु जानो।
शब्दार्थ
- श्रीभगवान्the Blessed Lord (Krishna)
- उवाचsaid
- कामःdesire
- एषःthis
- क्रोधःanger
- एषःthis
- रजोगुणसमुद्भवःborn of the quality of rajas
- महाशनःall-devouring
- महापाप्माgreatly sinful
- विद्धिknow
- एनम्this
- इहhere
- वैरिणम्the enemy
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।Dhumena Avriyate Vahnih Yatha Adarshah Malena Cha
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥Yatha Ulbena Avritah Garbhah Tatha Tena Idam Avritam
जैसे धुएँ से अग्नि ढकी रहती है, मैल से दर्पण और झिल्ली से गर्भ, वैसे ही उस काम से यह ज्ञान ढका रहता है।
शब्दार्थ
- धूमेनby smoke
- आव्रियतेis covered
- वह्निःfire
- यथाas
- आदर्शःa mirror
- मलेनby dust
- चand
- यथाas
- उल्बेनby the womb membrane
- आवृतःenveloped
- गर्भःthe embryo
- तथाso
- तेनby that
- इदम्this
- आवृतम्is covered
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।Avritam Jnanam Etena Jnaninah Nityavairina
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥Kamarupena Kaunteya Dushpurena Analena Cha
हे कौन्तेय, ज्ञानियों के इस नित्य वैरी ने, जो कामरूप है और अग्नि के समान कभी तृप्त नहीं होता, ज्ञान को ढक रखा है।
शब्दार्थ
- आवृतम्covered
- ज्ञानम्knowledge
- एतेनby this
- ज्ञानिनःof the wise
- नित्यवैरिणाby the constant enemy
- कामरूपेणin the form of desire
- कौन्तेयO son of Kunti
- दुष्पूरेणinsatiable
- अनलेनfire
- चand
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।Indriyani Manah Buddhih Asya Adhishthanam Uchyate
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥Etaih Vimohayati Eshah Jnanam Avritya Dehinam
इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि इसके निवास-स्थान कहे जाते हैं। इनके द्वारा यह ज्ञान को ढककर देहधारी जीव को मोहित करता है।
शब्दार्थ
- इन्द्रियाणिthe senses
- मनःthe mind
- बुद्धिःthe intellect
- अस्यits
- अधिष्ठानम्seat
- उच्यतेis said
- एतैःthrough these
- विमोहयतिdeludes
- एषःthis
- ज्ञानम्knowledge
- आवृत्यcovering
- देहिनम्the embodied person
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।Tasmat Tvam Indriyani Adau Niyamya Bharatarshabha
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥Papmanam Prajahi Hi Enam Jnanavijnananashanam
इसलिए हे भरतश्रेष्ठ, तुम पहले इन्द्रियों को वश में करके इस पापरूप काम को, जो ज्ञान और विज्ञान का नाश करने वाला है, मार डालो।
शब्दार्थ
- तस्मात्therefore
- त्वम्you
- इन्द्रियाणिthe senses
- आदौfirst
- नियम्यcontrolling
- भरतर्षभO best of the Bharatas
- पाप्मानम्sinful
- प्रजहिdestroy
- हिindeed
- एनम्this
- ज्ञानविज्ञाननाशनम्destroyer of knowledge and realisation
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।Indriyani Parani Ahuh Indriyebhyah Param
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥Manah Manasah Tu Para Buddhih Yah Buddheh Paratah Tu Sah
कहा गया है कि इन्द्रियाँ (स्थूल शरीर से) श्रेष्ठ हैं, इन्द्रियों से मन परे है, मन से बुद्धि परे है, और जो बुद्धि से भी परे है, वह आत्मा है।
शब्दार्थ
- इन्द्रियाणिthe senses
- पराणिsuperior
- आहुःthey say
- इन्द्रियेभ्यःthan the senses
- परम्superior
- मनःthe mind
- मनसःthan the mind
- तुbut
- पराsuperior
- बुद्धिःthe intellect
- यःwho
- बुद्धेःthan the intellect
- परतःbeyond
- तुbut
- सःhe
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।Evam Buddheh Param Buddhva Samstabhya Atmanam Atmana
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥Jahi Shatrum Mahabaho Kamarupam Durasadam
इस प्रकार आत्मा को बुद्धि से परे जानकर और आत्मबल से मन को स्थिर करके, हे महाबाहो, इस कामरूप दुर्जेय शत्रु को मार डालो।
शब्दार्थ
- एवम्thus
- बुद्धेःthan the intellect
- परम्beyond
- बुद्ध्वाknowing
- संस्तभ्यsteadying
- आत्मानम्the mind
- आत्मनाby the Self
- जहिslay
- शत्रुम्the enemy
- महाबाहोO mighty-armed one
- कामरूपम्in the form of desire
- दुरासदम्hard to overcome