18 में से अध्याय 11 · 55 श्लोक

भगवद गीता अध्याय 11: विश्वरूपदर्शनयोगः

Vishvarupa Darshana Yoga · विश्वरूप दर्शन योग

अध्याय 11 में अर्जुन कृष्ण का ईश्वरीय रूप देखना चाहता है। कृष्ण उसे दिव्य दृष्टि देते हैं और वह विश्वरूप देखता है: हज़ार सूर्यों जैसी चमक वाले एक शरीर में देवता, प्राणी और लोकों सहित पूरा ब्रह्मांड। अर्जुन पहले विस्मित होता है, फिर भयभीत, जब वह सेनाओं को काल के मुखों में समाते देखता है। कृष्ण कहते हैं कि वे काल हैं, लोकों का संहार करने वाले, और ये योद्धा पहले ही उनके द्वारा मारे जा चुके हैं, अर्जुन को बस निमित्त बनना है। काँपता हुआ अर्जुन उनका सौम्य चतुर्भुज रूप फिर देखना चाहता है। कृष्ण बताते हैं कि इस रूप को केवल अनन्य भक्ति से ही जाना जा सकता है।

विषय सूची
  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30
  31. 31
  32. 32
  33. 33
  34. 34
  35. 35
  36. 36
  37. 37
  38. 38
  39. 39
  40. 40
  41. 41
  42. 42
  43. 43
  44. 44
  45. 45
  46. 46
  47. 47
  48. 48
  49. 49
  50. 50
  51. 51
  52. 52
  53. 53
  54. 54
  55. 55

11.1

अर्जुन उवाचArjuna Uvacha

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।Madanugrahaya Paramam Guhyam Adhyatmasanjnitam

यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥Yat Tvaya Uktam Vachah Tena Mohah Ayam Vigatah Mama

अर्जुन ने कहा: मुझ पर कृपा करके आपने आत्मा के विषय में जो परम गोपनीय वचन कहे, उनसे मेरा यह मोह दूर हो गया है।

शब्दार्थ
  1. अर्जुन उवाचArjuna said
  2. मदनुग्रहायout of kindness to me
  3. परमम्supreme
  4. गुह्यम्secret
  5. अध्यात्मसंज्ञितम्called the knowledge of the Self
  6. यत्which
  7. त्वयाby you
  8. उक्तम्spoken
  9. वचःwords
  10. तेनby that
  11. मोहःconfusion
  12. अयम्this
  13. विगतःis gone
  14. ममmy

11.2

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।Bhavapyayau Hi Bhutanam Shrutau Vistarashah Maya

त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥Tvattah Kamalapatraksha Mahatmyam Api Cha Avyayam

कमलनयन, मैंने आपसे प्राणियों की उत्पत्ति और लय का विस्तार से वर्णन सुना है और आपकी अविनाशी महिमा भी सुनी है।

शब्दार्थ
  1. भवाप्ययौorigin and dissolution
  2. हिindeed
  3. भूतानाम्of beings
  4. श्रुतौhave been heard
  5. विस्तरशःin detail
  6. मयाby me
  7. त्वत्तःfrom you
  8. कमलपत्राक्षlotus-eyed one
  9. माहात्म्यम्greatness
  10. अपिalso
  11. चand
  12. अव्ययम्imperishable

11.3

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।Evam Etat Yatha Attha Tvam Atmanam Parameshvara

द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥Drashtum Icchhami Te Rupam Aishvaram Purushottama

परमेश्वर, आपने अपने बारे में जैसा कहा है, वह वैसा ही है। पुरुषोत्तम, मैं आपका ऐश्वर्य रूप देखना चाहता हूँ।

शब्दार्थ
  1. एवम्so
  2. एतत्this
  3. यथाas
  4. आत्थyou say
  5. त्वम्you
  6. आत्मानम्yourself
  7. परमेश्वरSupreme Lord
  8. द्रष्टुम्to see
  9. इच्छामिI wish
  10. तेyour
  11. रूपम्form
  12. ऐश्वरम्divine
  13. पुरुषोत्तमbest of persons

11.4

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।Manyase Yadi Tat Shakyam Maya Drashtum Iti Prabho

योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥Yogeshvara Tatah Me Tvam Darshaya Atmanam Avyayam

प्रभु, यदि आप समझते हैं कि मैं उसे देख सकता हूँ, तो योगेश्वर, अपना वह अविनाशी स्वरूप मुझे दिखाइए।

शब्दार्थ
  1. मन्यसेyou think
  2. यदिif
  3. तत्that
  4. शक्यम्possible
  5. मयाby me
  6. द्रष्टुम्to be seen
  7. इतिthus
  8. प्रभोLord
  9. योगेश्वरLord of yoga
  10. ततःthen
  11. मेto me
  12. त्वम्you
  13. दर्शयshow
  14. आत्मानम्yourself
  15. अव्ययम्imperishable

11.5

श्रीभगवानुवाचShri Bhagavan Uvacha

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।Pashya Me Partha Rupani Shatashah Atha Sahasrashah

नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥Nanavidhani Divyani Nanavarnakritini Cha

श्रीभगवान ने कहा: पार्थ, मेरे सैकड़ों-हज़ारों रूपों को देखो, जो अनेक प्रकार के, दिव्य और अनेक रंगों और आकृतियों के हैं।

शब्दार्थ
  1. श्रीभगवानुवाचthe Blessed Lord said
  2. पश्यsee
  3. मेmy
  4. पार्थPartha
  5. रूपाणिforms
  6. शतशःby the hundred
  7. अथand
  8. सहस्रशःby the thousand
  9. नानाविधानिof many kinds
  10. दिव्यानिdivine
  11. नानावर्णाकृतीनिof many colours and shapes
  12. चand

11.6

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।Pashya Adityan Vasun Rudran Ashvinau Marutah Tatha

बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥Bahuni Adrishtapurvani Pashya Ashcharyani Bharata

आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनी कुमारों और मरुतों को देखो। भारत, बहुत से ऐसे आश्चर्य देखो जो पहले कभी नहीं देखे।

शब्दार्थ
  1. पश्यsee
  2. आदित्यान्the Adityas
  3. वसून्the Vasus
  4. रुद्रान्the Rudras
  5. अश्विनौthe two Ashvins
  6. मरुतःthe Maruts
  7. तथाand
  8. बहूनिmany
  9. अदृष्टपूर्वाणिnever seen before
  10. पश्यsee
  11. आश्चर्याणिwonders
  12. भारतBharata

11.7

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।Iha Ekastham Jagat Kritsnam Pashya Adya Sacharacharam

मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि॥Mama Dehe Gudakesha Yat Cha Anyat Drashtum Icchhasi

गुडाकेश, अब मेरे इस शरीर में एक जगह स्थित चर-अचर सहित पूरे जगत को देखो और जो कुछ और देखना चाहो वह भी देखो।

शब्दार्थ
  1. इहhere
  2. एकस्थम्in one place
  3. जगत्world
  4. कृत्स्नम्whole
  5. पश्यsee
  6. अद्यnow
  7. सचराचरम्with the moving and the unmoving
  8. ममmy
  9. देहेin body
  10. गुडाकेशGudakesha
  11. यत्whatever
  12. चand
  13. अन्यत्else
  14. द्रष्टुम्to see
  15. इच्छसिyou wish

11.8

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।Na Tu Mam Shakyase Drashtum Anena Eva Svachakshusha

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥Divyam Dadami Te Chakshuh Pashya Me Yogam Aishvaram

पर तुम अपनी इस आँख से मुझे नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ, मेरी ईश्वरीय योगशक्ति को देखो।

शब्दार्थ
  1. नnot
  2. तुbut
  3. माम्me
  4. शक्यसेyou are able
  5. द्रष्टुम्to see
  6. अनेनwith this
  7. एवalone
  8. स्वचक्षुषाyour own eye
  9. दिव्यम्divine
  10. ददामिI give
  11. तेto you
  12. चक्षुःeye
  13. पश्यsee
  14. मेmy
  15. योगम्power
  16. ऐश्वरम्lordly

11.9

सञ्जय उवाचSanjaya Uvacha

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।Evam Uktva Tatah Rajan Mahayogeshvarah Harih

दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥Darshayamasa Parthaya Paramam Rupam Aishvaram

सञ्जय ने कहा: राजन्, ऐसा कहकर महायोगेश्वर हरि ने पार्थ को अपना परम ऐश्वर्य रूप दिखाया।

शब्दार्थ
  1. सञ्जय उवाचSanjaya said
  2. एवम्thus
  3. उक्त्वाhaving spoken
  4. ततःthen
  5. राजन्O king
  6. महायोगेश्वरःthe great lord of yoga
  7. हरिःHari
  8. दर्शयामासshowed
  9. पार्थायto Partha
  10. परमम्supreme
  11. रूपम्form
  12. ऐश्वरम्divine

11.10

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।Anekavaktranayanam Anekadbhutadarshanam

अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥Anekadivyabharanam Divyanekodyatayudham

वह रूप अनेक मुखों और नेत्रों वाला, अनेक अद्भुत दृश्यों वाला, अनेक दिव्य आभूषणों वाला और अनेक दिव्य उठे हुए शस्त्रों वाला था।

शब्दार्थ
  1. अनेकवक्त्रनयनम्with many mouths and eyes
  2. अनेकाद्भुतदर्शनम्with many wondrous sights
  3. अनेकदिव्याभरणम्with many divine ornaments
  4. दिव्यानेकोद्यतायुधम्with many divine weapons raised

11.11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।Divyamalyambaradharam Divyagandhanulepanam

सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्॥Sarvashcharyamayam Devam Anantam Vishvatomukham

वह दिव्य माला और वस्त्र धारण किए हुए और दिव्य गंध का लेप लगाए हुए था। वह सब आश्चर्यों से भरा, अनंत और सब ओर मुख वाला देव था।

शब्दार्थ
  1. दिव्यमाल्याम्बरधरम्wearing divine garlands and garments
  2. दिव्यगन्धानुलेपनम्anointed with divine fragrances
  3. सर्वाश्चर्यमयम्full of every wonder
  4. देवम्the God
  5. अनन्तम्endless
  6. विश्वतोमुखम्facing every side

11.12Divi Surya Sahasrasya

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।Divi Suryasahasrasya Bhavet Yugapat Utthita

यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥Yadi Bhah Sadrishi Sa Syat Bhasah Tasya Mahatmanah

यदि आकाश में हज़ार सूर्यों की चमक एक साथ उठे, तो शायद वह उस महात्मा के तेज के समान हो।

शब्दार्थ
  1. दिविin the sky
  2. सूर्यसहस्रस्यof a thousand suns
  3. भवेत्would be
  4. युगपत्at once
  5. उत्थिताrisen
  6. यदिif
  7. भाःradiance
  8. सदृशीsimilar
  9. साthat
  10. स्यात्could be
  11. भासःto the radiance
  12. तस्यof that
  13. महात्मनःgreat being

11.13

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।Tatra Ekastham Jagat Kritsnam Pravibhaktam Anekadha

अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥Apashyat Devadevasya Sharire Pandavah Tada

तब पाण्डुपुत्र ने वहाँ देवों के देव के शरीर में अनेक प्रकार से बँटे हुए पूरे जगत को एक स्थान पर स्थित देखा।

शब्दार्थ
  1. तत्रthere
  2. एकस्थम्in one place
  3. जगत्world
  4. कृत्स्नम्whole
  5. प्रविभक्तम्divided
  6. अनेकधाin many ways
  7. अपश्यत्saw
  8. देवदेवस्यof the God of gods
  9. शरीरेin the body
  10. पाण्डवःthe Pandava
  11. तदाthen

11.14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।Tatah Sah Vismayavishtah Hrishtaroma Dhananjayah

प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥Pranamya Shirasa Devam Kritanjalih Abhashata

तब विस्मय से भरे और रोमांचित धनञ्जय ने सिर झुकाकर देव को प्रणाम किया और हाथ जोड़कर बोला।

शब्दार्थ
  1. ततःthen
  2. सःhe
  3. विस्मयाविष्टःfilled with wonder
  4. हृष्टरोमाwith hair standing on end
  5. धनञ्जयःDhananjaya
  6. प्रणम्यbowing
  7. शिरसाwith his head
  8. देवम्to the God
  9. कृताञ्जलिःwith palms joined
  10. अभाषतspoke

11.15

अर्जुन उवाचArjuna Uvacha

पश्यामि देवांस्तव देव देहेPashyami Devan Tava Deva Dehe

सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।Sarvan Tatha Bhutavisheshasanghan

ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-Brahmanam Isham Kamalasanastham

मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥Rishin Cha Sarvan Uragan Cha Divyan

अर्जुन ने कहा: हे देव, मैं आपके शरीर में सब देवताओं को और अनेक प्रकार के प्राणी-समूहों को देखता हूँ। कमल के आसन पर बैठे ब्रह्मा को, ईश (शिव) को, सब ऋषियों को और दिव्य सर्पों को देखता हूँ।

शब्दार्थ
  1. अर्जुन उवाचArjuna said
  2. पश्यामिI see
  3. देवान्gods
  4. तवyour
  5. देवO God
  6. देहेin the body
  7. सर्वान्all
  8. तथाand
  9. भूतविशेषसङ्घान्the many groups of beings
  10. ब्रह्माणम्Brahma
  11. ईशम्the Lord (Shiva)
  12. कमलासनस्थम्seated on the lotus
  13. ऋषीन्sages
  14. चand
  15. सर्वान्all
  16. उरगान्serpents
  17. चand
  18. दिव्यान्divine

11.16

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रंAnekabahudaravaktranetram

पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।Pashyami Tvam Sarvatah Anantarupam

नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिंNa Antam Na Madhyam Na Punah Tava Adim

पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥Pashyami Vishveshvara Vishvarupa

मैं आपको चारों ओर अनंत रूप वाला देखता हूँ, अनेक भुजाओं, उदरों, मुखों और नेत्रों के साथ। हे विश्वेश्वर, हे विश्वरूप, मुझे आपका न अंत दिखता है, न मध्य और न आदि।

शब्दार्थ
  1. अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम्with many arms, bellies, mouths and eyes
  2. पश्यामिI see
  3. त्वाम्you
  4. सर्वतःon every side
  5. अनन्तरूपम्of endless form
  6. नnot
  7. अन्तम्end
  8. नnot
  9. मध्यम्middle
  10. नnot
  11. पुनःagain
  12. तवyour
  13. आदिम्beginning
  14. पश्यामिI see
  15. विश्वेश्वरLord of the universe
  16. विश्वरूपuniversal form

11.17

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं चKiritinam Gadinam Chakrinam Cha

तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।Tejorashim Sarvatah Diptimantam

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता-Pashyami Tvam Durnirikshyam Samantat

द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥Diptanalarkadyutim Aprameyam

मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र धारण किए हुए, चारों ओर चमकते तेज के पुंज के रूप में देखता हूँ। आप देखने में कठिन हैं, जलती अग्नि और सूर्य जैसी कांति वाले, चारों ओर फैले हुए और अप्रमेय हैं।

शब्दार्थ
  1. किरीटिनम्with a crown
  2. गदिनम्with a mace
  3. चक्रिणम्with a discus
  4. चand
  5. तेजोराशिम्a mass of splendour
  6. सर्वतःon every side
  7. दीप्तिमन्तम्shining
  8. पश्यामिI see
  9. त्वाम्you
  10. दुर्निरीक्ष्यम्hard to look at
  11. समन्तात्all around
  12. दीप्तानलार्कद्युतिम्with the glow of blazing fire and sun
  13. अप्रमेयम्immeasurable

11.18

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यंTvam Aksharam Paramam Veditavyam

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।Tvam Asya Vishvasya Param Nidhanam

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ताTvam Avyayah Shashvatadharmagopta

सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥Sanatanah Tvam Purushah Matah Me

आप ही जानने योग्य परम अक्षर हैं। आप इस विश्व के परम आधार हैं। आप अविनाशी हैं, शाश्वत धर्म के रक्षक हैं और मेरे मत में आप ही सनातन पुरुष हैं।

शब्दार्थ
  1. त्वम्you
  2. अक्षरम्the imperishable
  3. परमम्supreme
  4. वेदितव्यम्to be known
  5. त्वम्you
  6. अस्यof this
  7. विश्वस्यuniverse
  8. परम्supreme
  9. निधानम्resting place
  10. त्वम्you
  11. अव्ययःchangeless
  12. शाश्वतधर्मगोप्ताprotector of the eternal dharma
  13. सनातनःancient
  14. त्वम्you
  15. पुरुषःPerson
  16. मतःheld
  17. मेby me

11.19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-Anadimadhyantam Anantaviryam

मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।Anantabahum Shashisuryanetram

पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रंPashyami Tvam Diptahutashavaktram

स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥Svatejasa Vishvam Idam Tapantam

मैं आपको आदि, मध्य और अंत से रहित, अनंत बल और अनंत भुजाओं वाला, चंद्रमा और सूर्य को नेत्र बनाए हुए और जलती अग्नि जैसे मुख वाला देखता हूँ, जो अपने तेज से इस विश्व को तपा रहे हैं।

शब्दार्थ
  1. अनादिमध्यान्तम्without beginning, middle or end
  2. अनन्तवीर्यम्of endless power
  3. अनन्तबाहुम्of endless arms
  4. शशिसूर्यनेत्रम्with the moon and sun as eyes
  5. पश्यामिI see
  6. त्वाम्you
  7. दीप्तहुताशवक्त्रम्with a mouth like blazing fire
  8. स्वतेजसाwith your own radiance
  9. विश्वम्the universe
  10. इदम्this
  11. तपन्तम्heating

11.20

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हिDyavaprithivyoh Idam Antaram Hi

व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।Vyaptam Tvaya Ekena Dishah Cha Sarvah

दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदंDrishtva Adbhutam Rupam Ugram Tava Idam

लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥Lokatrayam Pravyathitam Mahatman

आकाश और पृथ्वी के बीच का यह अंतर और सारी दिशाएँ अकेले आपसे व्याप्त हैं। हे महात्मन्, आपके इस अद्भुत और उग्र रूप को देखकर तीनों लोक काँप रहे हैं।

शब्दार्थ
  1. द्यावापृथिव्योःof heaven and earth
  2. इदम्this
  3. अन्तरम्space between
  4. हिindeed
  5. व्याप्तम्pervaded
  6. त्वयाby you
  7. एकेनalone
  8. दिशःdirections
  9. चand
  10. सर्वाःall
  11. दृष्ट्वाhaving seen
  12. अद्भुतम्wondrous
  13. रूपम्form
  14. उग्रम्terrible
  15. तवyour
  16. इदम्this
  17. लोकत्रयम्the three worlds
  18. प्रव्यथितम्trembling
  19. महात्मन्great soul

11.21

अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्तिAmi Hi Tvam Surasanghah Vishanti

केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।Kechit Bhitah Pranjalayah Grinanti

स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाःSvasti Iti Uktva Maharshisiddhasanghah

स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥Stuvanti Tvam Stutibhih Pushkalabhih

ये देवताओं के समूह आप में प्रवेश कर रहे हैं। कुछ भयभीत होकर हाथ जोड़े आपकी स्तुति करते हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह 'कल्याण हो' कहकर बहुत सी स्तुतियों से आपकी प्रशंसा करते हैं।

शब्दार्थ
  1. अमीthese
  2. हिindeed
  3. त्वाम्you
  4. सुरसङ्घाःhosts of gods
  5. विशन्तिenter
  6. केचित्some
  7. भीताःafraid
  8. प्राञ्जलयःwith joined palms
  9. गृणन्तिpraise
  10. स्वस्तिmay it be well
  11. इतिthus
  12. उक्त्वाsaying
  13. महर्षिसिद्धसङ्घाःgroups of great sages and siddhas
  14. स्तुवन्तिpraise
  15. त्वाम्you
  16. स्तुतिभिःwith hymns
  17. पुष्कलाभिःabundant

11.22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्याRudradityah Vasavah Ye Cha Sadhyah

विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।Vishve Ashvinau Marutah Cha Ushmapah Cha

गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाGandharvayakshasurasiddhasanghah

वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥Vikshante Tvam Vismitah Cha Eva Sarve

रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, दोनों अश्विनी कुमार, मरुत, पितर और गंधर्व, यक्ष, असुर तथा सिद्धों के समूह, सब विस्मित होकर आपको देख रहे हैं।

शब्दार्थ
  1. रुद्रादित्याःRudras and Adityas
  2. वसवःVasus
  3. येwho
  4. चand
  5. साध्याःSadhyas
  6. विश्वेVishvedevas
  7. अश्विनौthe two Ashvins
  8. मरुतःMaruts
  9. चand
  10. ऊष्मपाःancestors
  11. चand
  12. गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाःgroups of Gandharvas, Yakshas, Asuras and Siddhas
  13. वीक्षन्तेlook at
  14. त्वाम्you
  15. विस्मिताःastonished
  16. चand
  17. एवindeed
  18. सर्वेall

11.23

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रंRupam Mahat Te Bahuvaktranetram

महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।Mahabaho Bahubahurupadam

बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालंBahudaram Bahudamshtrakaralam

दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥Drishtva Lokah Pravyathitah Tatha Aham

हे महाबाहो, अनेक मुखों और नेत्रों वाला, अनेक भुजाओं, जंघाओं और पैरों वाला, अनेक उदरों वाला और अनेक दाढ़ों से भयानक आपका यह विशाल रूप देखकर लोक व्याकुल हैं, और मैं भी।

शब्दार्थ
  1. रूपम्form
  2. महत्great
  3. तेyour
  4. बहुवक्त्रनेत्रम्with many mouths and eyes
  5. महाबाहोmighty-armed one
  6. बहुबाहूरुपादम्with many arms, thighs and feet
  7. बहूदरम्with many bellies
  8. बहुदंष्ट्राकरालम्terrible with many fangs
  9. दृष्ट्वाhaving seen
  10. लोकाःworlds
  11. प्रव्यथिताःtrembling
  12. तथाand
  13. अहम्I

11.24

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णंNabhahsprisham Diptam Anekavarnam

व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।Vyattananam Diptavishalanetram

दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्माDrishtva Hi Tvam Pravyathitantaratma

धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥Dhritim Na Vindami Shamam Cha Vishno

विष्णो, आकाश को छूते, चमकते, अनेक रंगों वाले, खुले मुखों और विशाल जलते नेत्रों वाले आपको देखकर मेरा अंतर्मन काँप उठा है और मुझे न धैर्य मिल रहा है, न शांति।

शब्दार्थ
  1. नभःस्पृशम्touching the sky
  2. दीप्तम्blazing
  3. अनेकवर्णम्of many colours
  4. व्यात्ताननम्with open mouths
  5. दीप्तविशालनेत्रम्with blazing wide eyes
  6. दृष्ट्वाhaving seen
  7. हिindeed
  8. त्वाम्you
  9. प्रव्यथितान्तरात्माwith my inner self shaken
  10. धृतिम्steadiness
  11. नnot
  12. विन्दामिI find
  13. शमम्peace
  14. चand
  15. विष्णोVishnu

11.25

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानिDamshtrakaralani Cha Te Mukhani

दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।Drishtva Eva Kalanalasannibhani

दिशो न जाने न लभे च शर्मDishah Na Jane Na Labhe Cha Sharma

प्रसीद देवेश जगन्निवास॥Prasida Devesha Jagannivasa

दाढ़ों से भयानक और प्रलय की अग्नि जैसे आपके मुखों को देखते ही मुझे दिशाओं का ज्ञान नहीं रहा और कहीं सुख नहीं मिल रहा। देवेश, जगन्निवास, प्रसन्न होइए।

शब्दार्थ
  1. दंष्ट्राकरालानिterrible with fangs
  2. चand
  3. तेyour
  4. मुखानिmouths
  5. दृष्ट्वाhaving seen
  6. एवindeed
  7. कालानलसन्निभानिlike the fire of dissolution
  8. दिशःdirections
  9. नnot
  10. जानेI know
  11. नnot
  12. लभेI find
  13. चand
  14. शर्मcomfort
  15. प्रसीदbe gracious
  16. देवेशLord of gods
  17. जगन्निवासhome of the world

11.26

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राःAmi Cha Tvam Dhritarashtrasya Putrah

सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।Sarve Saha Eva Avanipalasanghaih

भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौBhishmah Dronah Sutaputrah Tatha Asau

सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥Saha Asmadiyaih Api Yodhamukhyaih

और धृतराष्ट्र के ये सब पुत्र राजाओं के समूहों सहित, भीष्म, द्रोण, वह सूतपुत्र कर्ण और हमारे पक्ष के प्रमुख योद्धा भी...

शब्दार्थ
  1. अमीthese
  2. चand
  3. त्वाम्you
  4. धृतराष्ट्रस्यof Dhritarashtra
  5. पुत्राःsons
  6. सर्वेall
  7. सहtogether with
  8. एवindeed
  9. अवनिपालसङ्घैःwith groups of kings
  10. भीष्मःBhishma
  11. द्रोणःDrona
  12. सूतपुत्रःKarna, the charioteer's son
  13. तथाand
  14. असौthat one
  15. सहwith
  16. अस्मदीयैःour side's
  17. अपिalso
  18. योधमुख्यैःchief warriors

11.27

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्तिVaktrani Te Tvaramanah Vishanti

दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।Damshtrakaralani Bhayanakani

केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषुKechit Vilagnah Dashanantareshu

सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥Sandrishyante Churnitaih Uttamangaih

...आपके दाढ़ों वाले भयानक मुखों में तेज़ी से प्रवेश कर रहे हैं। कुछ दाँतों के बीच फँसे दिखाई देते हैं, जिनके सिर चूर-चूर हो चुके हैं।

शब्दार्थ
  1. वक्त्राणिmouths
  2. तेyour
  3. त्वरमाणाःrushing
  4. विशन्तिenter
  5. दंष्ट्राकरालानिterrible with fangs
  6. भयानकानिfearful
  7. केचित्some
  8. विलग्नाःstuck
  9. दशनान्तरेषुbetween the teeth
  10. सन्दृश्यन्तेare seen
  11. चूर्णितैःcrushed
  12. उत्तमाङ्गैःwith heads

11.28

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाःYatha Nadinam Bahavah Ambuvegah

समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।Samudram Eva Abhimukhah Dravanti

तथा तवामी नरलोकवीराTatha Tava Ami Naralokavirah

विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥Vishanti Vaktrani Abhivijvalanti

जैसे नदियों के अनेक जल-प्रवाह समुद्र की ओर ही दौड़ते हैं, वैसे ही नरलोक के ये वीर आपके चारों ओर जलते हुए मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

शब्दार्थ
  1. यथाas
  2. नदीनाम्of rivers
  3. बहवःmany
  4. अम्बुवेगाःtorrents of water
  5. समुद्रम्towards the ocean
  6. एवalone
  7. अभिमुखाःfacing
  8. द्रवन्तिflow
  9. तथाso
  10. तवyour
  11. अमीthese
  12. नरलोकवीराःheroes of the world of men
  13. विशन्तिenter
  14. वक्त्राणिmouths
  15. अभिविज्वलन्तिblazing on every side

11.29

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गाYatha Pradiptam Jvalanam Patangah

विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।Vishanti Nashaya Samriddhavegah

तथैव नाशाय विशन्ति लोका-Tatha Eva Nashaya Vishanti Lokah

स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥Tava Api Vaktrani Samriddhavegah

जैसे पतंगे तेज़ी से जलती आग में नाश के लिए प्रवेश करते हैं, वैसे ही ये लोग भी बड़ी गति से आपके मुखों में नाश के लिए प्रवेश कर रहे हैं।

शब्दार्थ
  1. यथाas
  2. प्रदीप्तम्blazing
  3. ज्वलनम्fire
  4. पतङ्गाःmoths
  5. विशन्तिenter
  6. नाशायfor destruction
  7. समृद्धवेगाःwith great speed
  8. तथाso
  9. एवindeed
  10. नाशायfor destruction
  11. विशन्तिenter
  12. लोकाःpeople
  13. तवyour
  14. अपिalso
  15. वक्त्राणिmouths
  16. समृद्धवेगाःwith great speed

11.30

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता-Lelihyase Grasamanah Samantat

ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।Lokan Samagran Vadanaih Jvaladbhih

तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रंTejobhih Apurya Jagat Samagram

भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥Bhasah Tava Ugrah Pratapanti Vishno

आप अपने जलते मुखों से सब लोकों को चारों ओर से निगलते हुए चाट रहे हैं। विष्णो, आपकी उग्र किरणें पूरे जगत को तेज से भरकर तपा रही हैं।

शब्दार्थ
  1. लेलिह्यसेyou lick
  2. ग्रसमानःdevouring
  3. समन्तात्on every side
  4. लोकान्people
  5. समग्रान्all
  6. वदनैःwith mouths
  7. ज्वलद्भिःblazing
  8. तेजोभिःwith rays
  9. आपूर्यfilling
  10. जगत्world
  11. समग्रम्entire
  12. भासःradiance
  13. तवyour
  14. उग्राःfierce
  15. प्रतपन्तिscorch
  16. विष्णोVishnu

11.31

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपोAkhyahi Me Kah Bhavan Ugrarupah

नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।Namah Astu Te Devavara Prasida

विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यंVijnatum Icchhami Bhavantam Adyam

न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥Na Hi Prajanami Tava Pravrittim

मुझे बताइए कि इस उग्र रूप में आप कौन हैं। देववर, आपको नमस्कार, प्रसन्न होइए। आप आदि पुरुष को मैं जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपकी इस प्रवृत्ति को नहीं समझ पा रहा।

शब्दार्थ
  1. आख्याहिtell
  2. मेme
  3. कःwho
  4. भवान्you
  5. उग्ररूपःof fierce form
  6. नमःsalutation
  7. अस्तुbe
  8. तेto you
  9. देववरbest of gods
  10. प्रसीदbe gracious
  11. विज्ञातुम्to understand
  12. इच्छामिI wish
  13. भवन्तम्you
  14. आद्यम्the original
  15. नnot
  16. हिfor
  17. प्रजानामिI understand
  18. तवyour
  19. प्रवृत्तिम्activity

11.32Kalo Smi

श्रीभगवानुवाचShri Bhagavan Uvacha

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धोKalah Asmi Lokakshayakrit Pravriddhah

लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।Lokan Samahartum Iha Pravrittah

ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वेRite Api Tvam Na Bhavishyanti Sarve

येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥Ye Avasthitah Pratyanikeshu Yodhah

श्रीभगवान ने कहा: मैं बढ़ा हुआ काल हूँ, लोकों का संहार करने वाला, और यहाँ इन लोकों को समेटने में लगा हूँ। तुम्हारे बिना भी विरोधी सेनाओं में खड़े ये सब योद्धा नहीं बचेंगे।

शब्दार्थ
  1. श्रीभगवानुवाचthe Blessed Lord said
  2. कालःTime
  3. अस्मिI am
  4. लोकक्षयकृत्destroyer of the worlds
  5. प्रवृद्धःgrown mighty
  6. लोकान्the worlds
  7. समाहर्तुम्to withdraw
  8. इहhere
  9. प्रवृत्तःengaged
  10. ऋतेwithout
  11. अपिeven
  12. त्वाम्you
  13. नnot
  14. भविष्यन्तिwill exist
  15. सर्वेall
  16. येwho
  17. अवस्थिताःarrayed
  18. प्रत्यनीकेषुin the opposing armies
  19. योधाःwarriors

11.33Tasmat Tvam Uttishtha

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्वTasmat Tvam Uttishtha Yashah Labhasva

जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।Jitva Shatrun Bhunkshva Rajyam Samriddham

मयैवैते निहताः पूर्वमेवMaya Eva Ete Nihatah Purvam Eva

निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥Nimittamatram Bhava Savyasachin

इसलिए उठो, यश प्राप्त करो, शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य भोगो। ये सब पहले से ही मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं। सव्यसाचिन्, तुम केवल निमित्त बनो।

शब्दार्थ
  1. तस्मात्therefore
  2. त्वम्you
  3. उत्तिष्ठarise
  4. यशःglory
  5. लभस्वgain
  6. जित्वाhaving conquered
  7. शत्रून्enemies
  8. भुङ्क्ष्वenjoy
  9. राज्यम्kingdom
  10. समृद्धम्prosperous
  11. मयाby me
  12. एवalone
  13. एतेthese
  14. निहताःslain
  15. पूर्वम्already
  16. एवindeed
  17. निमित्तमात्रम्a mere instrument
  18. भवbe
  19. सव्यसाचिन्Savyasachin

11.34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं चDronam Cha Bhishmam Cha Jayadratham Cha

कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्।Karnam Tatha Anyan Api Yodhaviran

मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठाMaya Hatan Tvam Jahi Ma Vyathishthah

युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥Yudhyasva Jeta Asi Rane Sapatnan

द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और दूसरे वीर योद्धा मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं। तुम उन्हें मारो, व्यथित मत हो। युद्ध करो, तुम रण में शत्रुओं को जीतोगे।

शब्दार्थ
  1. द्रोणम्Drona
  2. चand
  3. भीष्मम्Bhishma
  4. चand
  5. जयद्रथम्Jayadratha
  6. चand
  7. कर्णम्Karna
  8. तथाand
  9. अन्यान्others
  10. अपिalso
  11. योधवीरान्heroic warriors
  12. मयाby me
  13. हतान्slain
  14. त्वम्you
  15. जहिkill
  16. माdo not
  17. व्यथिष्ठाःbe afraid
  18. युध्यस्वfight
  19. जेताconqueror
  20. असिyou will be
  21. रणेin battle
  22. सपत्नान्rivals

11.35

सञ्जय उवाचSanjaya Uvacha

एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्यEtat Shrutva Vachanam Keshavasya

कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।Kritanjalih Vepamanah Kiriti

नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णंNamaskritva Bhuyah Eva Aha Krishnam

सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥Sagadgadam Bhitabhitah Pranamya

सञ्जय ने कहा: केशव के ये वचन सुनकर किरीटी अर्जुन हाथ जोड़े काँपता हुआ बार-बार नमस्कार करके, अत्यंत भयभीत होकर गद्गद वाणी में कृष्ण से फिर बोला।

शब्दार्थ
  1. सञ्जय उवाचSanjaya said
  2. एतत्this
  3. श्रुत्वाhaving heard
  4. वचनम्words
  5. केशवस्यof Keshava
  6. कृताञ्जलिःwith joined palms
  7. वेपमानःtrembling
  8. किरीटीthe crowned one (Arjuna)
  9. नमस्कृत्वाhaving bowed
  10. भूयःagain
  11. एवindeed
  12. आहsaid
  13. कृष्णम्to Krishna
  14. सगद्गदम्in a choking voice
  15. भीतभीतःvery afraid
  16. प्रणम्यbowing

11.36

अर्जुन उवाचArjuna Uvacha

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्याSthane Hrishikesha Tava Prakirtya

जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।Jagat Prahrishyati Anurajyate Cha

रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्तिRakshamsi Bhitani Dishah Dravanti

सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥Sarve Namasyanti Cha Siddhasanghah

अर्जुन ने कहा: हृषीकेश, यह उचित ही है कि आपकी कीर्ति से जगत प्रसन्न होता है और प्रेम करता है, राक्षस भयभीत होकर दिशाओं में भाग रहे हैं और सिद्धों के सब समूह आपको नमस्कार कर रहे हैं।

शब्दार्थ
  1. अर्जुन उवाचArjuna said
  2. स्थानेrightly
  3. हृषीकेशHrishikesha
  4. तवyour
  5. प्रकीर्त्याby the glory
  6. जगत्the world
  7. प्रहृष्यतिrejoices
  8. अनुरज्यतेis devoted
  9. चand
  10. रक्षांसिdemons
  11. भीतानिfrightened
  12. दिशःin all directions
  13. द्रवन्तिflee
  14. सर्वेall
  15. नमस्यन्तिbow
  16. चand
  17. सिद्धसङ्घाःgroups of siddhas

11.37

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्Kasmat Cha Te Na Nameran Mahatman

गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।Gariyase Brahmanah Api Adikartre

अनन्त देवेश जगन्निवासAnanta Devesha Jagannivasa

त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥Tvam Aksharam Sat Asat Tatparam Yat

हे महात्मन्, वे आपको नमस्कार क्यों न करें, जो ब्रह्मा से भी बड़े और आदि सृष्टिकर्ता हैं? हे अनंत, देवेश, जगन्निवास, आप अक्षर हैं, सत् और असत् हैं और जो उन दोनों से परे है, वह भी आप हैं।

शब्दार्थ
  1. कस्मात्why
  2. चand
  3. तेto you
  4. नnot
  5. नमेरन्should they bow
  6. महात्मन्great soul
  7. गरीयसेgreater
  8. ब्रह्मणःthan Brahma
  9. अपिeven
  10. आदिकर्त्रेto the original creator
  11. अनन्तInfinite one
  12. देवेशLord of gods
  13. जगन्निवासhome of the world
  14. त्वम्you
  15. अक्षरम्imperishable
  16. सत्being
  17. असत्non-being
  18. तत्परम्beyond them
  19. यत्which

11.38

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण-Tvam Adidevah Purushah Puranah

स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।Tvam Asya Vishvasya Param Nidhanam

वेत्तासि वेद्यं च परं च धामVetta Asi Vedyam Cha Param Cha Dhama

त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥Tvaya Tatam Vishvam Anantarupa

आप आदिदेव हैं, सनातन पुरुष हैं और इस विश्व के परम आश्रय हैं। आप जानने वाले भी हैं और जानने योग्य भी, और परम धाम हैं। हे अनंत रूप वाले, आपसे ही यह विश्व व्याप्त है।

शब्दार्थ
  1. त्वम्you
  2. आदिदेवःthe first God
  3. पुरुषःPerson
  4. पुराणःancient
  5. त्वम्you
  6. अस्यof this
  7. विश्वस्यuniverse
  8. परम्supreme
  9. निधानम्resting place
  10. वेत्ताthe knower
  11. असिyou are
  12. वेद्यम्the known
  13. चand
  14. परम्supreme
  15. चand
  16. धामabode
  17. त्वयाby you
  18. ततम्pervaded
  19. विश्वम्the universe
  20. अनन्तरूपof endless form

11.39

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कःVayuh Yamah Agnih Varunah Shashankah

प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।Prajapatih Tvam Prapitamahah Cha

नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वःNamah Namah Te Astu Sahasrakritvah

पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥Punah Cha Bhuyah Api Namah Namah Te

आप वायु, यम, अग्नि, वरुण, चंद्रमा, प्रजापति और प्रपितामह हैं। आपको हज़ार बार नमस्कार, और फिर बार-बार नमस्कार।

शब्दार्थ
  1. वायुःVayu
  2. यमःYama
  3. अग्निःAgni
  4. वरुणःVaruna
  5. शशाङ्कःthe moon
  6. प्रजापतिःPrajapati
  7. त्वम्you
  8. प्रपितामहःgreat-grandfather
  9. चand
  10. नमःsalutations
  11. नमःsalutations
  12. तेto you
  13. अस्तुbe
  14. सहस्रकृत्वःa thousand times
  15. पुनःagain
  16. चand
  17. भूयःagain
  18. अपिalso
  19. नमःsalutations
  20. नमःsalutations
  21. तेto you

11.40

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्तेNamah Purastat Atha Prishthatah Te

नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।Namah Astu Te Sarvatah Eva Sarva

अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वंAnantaviryamitavikramah Tvam

सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥Sarvam Samapnoshi Tatah Asi Sarvah

आपको आगे से और पीछे से नमस्कार, सब ओर से नमस्कार, हे सर्वरूप। आप अनंत बल और अपार पराक्रम वाले हैं। आप सबमें व्याप्त हैं, इसलिए आप ही सब कुछ हैं।

शब्दार्थ
  1. नमःsalutation
  2. पुरस्तात्in front
  3. अथand
  4. पृष्ठतःbehind
  5. तेto you
  6. नमःsalutation
  7. अस्तुbe
  8. तेto you
  9. सर्वतःfrom every side
  10. एवindeed
  11. सर्वO all
  12. अनन्तवीर्यामितविक्रमःof endless might and boundless valour
  13. त्वम्you
  14. सर्वम्everything
  15. समाप्नोषिyou pervade
  16. ततःtherefore
  17. असिyou are
  18. सर्वःall

11.41

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तंSakha Iti Matva Prasabham Yat Uktam

हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।He Krishna He Yadava He Sakhe Iti

अजानता महिमानं तवेदंAjanata Mahimanam Tava Idam

मया प्रमादात्प्रणयेन वापि॥Maya Pramadat Pranayena Va Api

आपको केवल मित्र समझकर, आपकी इस महिमा को न जानते हुए, मैंने असावधानी से या प्रेम से जो कुछ हठपूर्वक कहा, 'हे कृष्ण, हे यादव, हे सखा'...

शब्दार्थ
  1. सखाfriend
  2. इतिthus
  3. मत्वाthinking
  4. प्रसभम्boldly
  5. यत्which
  6. उक्तम्was said
  7. हेO
  8. कृष्णKrishna
  9. हेO
  10. यादवYadava
  11. हेO
  12. सखेfriend
  13. इतिthus
  14. अजानताnot knowing
  15. महिमानम्greatness
  16. तवyour
  17. इदम्this
  18. मयाby me
  19. प्रमादात्through carelessness
  20. प्रणयेनthrough affection
  21. वाor
  22. अपिeven

11.42

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसिYat Cha Avahasartham Asatkritah Asi

विहारशय्यासनभोजनेषु।Viharashayyasanabhojaneshu

एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षंEkah Athava Api Achyuta Tatsamaksham

तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥Tat Kshamaye Tvam Aham Aprameyam

...और हँसी-मज़ाक में खेलते, विश्राम करते, बैठते या खाते समय, अकेले में या दूसरों के सामने, जो भी अनादर मैंने आपका किया हो, हे अच्युत, उस सबके लिए मैं आप अप्रमेय से क्षमा माँगता हूँ।

शब्दार्थ
  1. यत्whatever
  2. चand
  3. अवहासार्थम्in jest
  4. असत्कृतःdisrespected
  5. असिyou were
  6. विहारशय्यासनभोजनेषुduring play, rest, sitting and meals
  7. एकःalone
  8. अथवाor
  9. अपिeven
  10. अच्युतAchyuta
  11. तत्समक्षम्in front of others
  12. तत्that
  13. क्षामयेI ask pardon
  14. त्वाम्of you
  15. अहम्I
  16. अप्रमेयम्immeasurable

11.43

पितासि लोकस्य चराचरस्यPita Asi Lokasya Characharasya

त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।Tvam Asya Pujyah Cha Guruh Gariyan

न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्योNa Tvatsamah Asti Abhyadhikah Kutah Anyah

लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥Lokatraye Api Apratimaprabhava

आप इस चर-अचर जगत के पिता हैं, पूजनीय हैं और सबसे श्रेष्ठ गुरु हैं। आपके समान कोई नहीं है, तो हे अनुपम प्रभाव वाले, तीनों लोकों में आपसे बढ़कर कौन होगा?

शब्दार्थ
  1. पिताfather
  2. असिyou are
  3. लोकस्यof the world
  4. चराचरस्यof the moving and unmoving
  5. त्वम्you
  6. अस्यof this
  7. पूज्यःworthy of worship
  8. चand
  9. गुरुःteacher
  10. गरीयान्greater
  11. नnot
  12. त्वत्समःyour equal
  13. अस्तिthere is
  14. अभ्यधिकःgreater
  15. कुतःhow
  16. अन्यःanother
  17. लोकत्रयेin the three worlds
  18. अपिeven
  19. अप्रतिमप्रभावof matchless power

11.44

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायंTasmat Pranamya Pranidhaya Kayam

प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।Prasadaye Tvam Aham Isham Idyam

पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युःPita Iva Putrasya Sakha Iva Sakhyuh

प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥Priyah Priyayah Arhasi Deva Sodhum

इसलिए मैं आपको प्रणाम करके शरीर को झुकाकर, स्तुति योग्य ईश्वर आपसे कृपा माँगता हूँ। जैसे पिता पुत्र का, मित्र मित्र का और प्रेमी अपनी प्रिया का अपराध सहता है, वैसे ही हे देव, आप मेरा अपराध सहें।

शब्दार्थ
  1. तस्मात्therefore
  2. प्रणम्यbowing
  3. प्रणिधायlaying down
  4. कायम्the body
  5. प्रसादयेI seek the grace
  6. त्वाम्of you
  7. अहम्I
  8. ईशम्the Lord
  9. ईड्यम्worthy of praise
  10. पिताfather
  11. इवlike
  12. पुत्रस्यwith a son
  13. सखाfriend
  14. इवlike
  15. सख्युःwith a friend
  16. प्रियःlover
  17. प्रियायाःwith a beloved
  18. अर्हसिyou should
  19. देवO God
  20. सोढुम्to forgive

11.45

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वाAdrishtapurvam Hrishitah Asmi Drishtva

भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।Bhayena Cha Pravyathitam Manah Me

तदेव मे दर्शय देव रूपंTat Eva Me Darshaya Deva Rupam

प्रसीद देवेश जगन्निवास॥Prasida Devesha Jagannivasa

जो पहले कभी नहीं देखा था, उसे देखकर मैं हर्षित हूँ, पर मेरा मन भय से व्याकुल है। हे देव, मुझे वही पहला रूप दिखाइए। देवेश, जगन्निवास, प्रसन्न होइए।

शब्दार्थ
  1. अदृष्टपूर्वम्never seen before
  2. हृषितःthrilled
  3. अस्मिI am
  4. दृष्ट्वाhaving seen
  5. भयेनwith fear
  6. चand
  7. प्रव्यथितम्shaken
  8. मनःmind
  9. मेmy
  10. तत्that
  11. एवalone
  12. मेto me
  13. दर्शयshow
  14. देवO God
  15. रूपम्form
  16. प्रसीदbe gracious
  17. देवेशLord of gods
  18. जगन्निवासhome of the world

11.46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त-Kiritinam Gadinam Chakrahastam

मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।Icchhami Tvam Drashtum Aham Tatha Eva

तेनैव रूपेण चतुर्भुजेनTena Eva Rupena Chaturbhujena

सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥Sahasrabaho Bhava Vishvamurte

मैं आपको वैसे ही देखना चाहता हूँ, मुकुट, गदा और हाथ में चक्र लिए। सहस्रबाहो, विश्वमूर्ते, उसी चार भुजाओं वाले रूप में हो जाइए।

शब्दार्थ
  1. किरीटिनम्with a crown
  2. गदिनम्with a mace
  3. चक्रहस्तम्with a discus in hand
  4. इच्छामिI wish
  5. त्वाम्you
  6. द्रष्टुम्to see
  7. अहम्I
  8. तथा एवjust so
  9. तेनin that
  10. एवsame
  11. रूपेणform
  12. चतुर्भुजेनfour-armed
  13. सहस्रबाहोthousand-armed one
  14. भवbe
  15. विश्वमूर्तेuniversal form

11.47

श्रीभगवानुवाचShri Bhagavan Uvacha

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदंMaya Prasannena Tava Arjuna Idam

रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।Rupam Param Darshitam Atmayogat

तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यंTejomayam Vishvam Anantam Adyam

यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥Yat Me Tvadanyena Na Drishtapurvam

श्रीभगवान ने कहा: अर्जुन, प्रसन्न होकर मैंने अपनी योगशक्ति से तुम्हें यह परम रूप दिखाया है, जो तेजोमय, विश्वरूप, अनंत और आदि है और जिसे तुम्हारे अतिरिक्त पहले किसी ने नहीं देखा।

शब्दार्थ
  1. श्रीभगवानुवाचthe Blessed Lord said
  2. मयाby me
  3. प्रसन्नेनbeing pleased
  4. तवto you
  5. अर्जुनArjuna
  6. इदम्this
  7. रूपम्form
  8. परम्supreme
  9. दर्शितम्shown
  10. आत्मयोगात्through my own yoga-power
  11. तेजोमयम्full of splendour
  12. विश्वम्universal
  13. अनन्तम्endless
  14. आद्यम्original
  15. यत्which
  16. मेmy
  17. त्वदन्येनby anyone other than you
  18. नnot
  19. दृष्टपूर्वम्seen before

11.48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै-Na Vedayajnadhyayanaih Na Danaih

र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।Na Cha Kriyabhih Na Tapobhih Ugraih

एवंरूपः शक्य अहं नृलोकेEvamrupah Shakyah Aham Nriloke

द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥Drashtum Tvadanyena Kurupravira

कुरुवीर, तुम्हारे सिवाय मनुष्यलोक में कोई और न वेदाध्ययन और यज्ञों से, न दान से, न कर्मों से और न उग्र तपों से मुझे इस रूप में देख सकता है।

शब्दार्थ
  1. नnot
  2. वेदयज्ञाध्ययनैःby study of the Vedas and sacrifices
  3. नnot
  4. दानैःby gifts
  5. नnot
  6. चand
  7. क्रियाभिःby rituals
  8. नnot
  9. तपोभिःby austerities
  10. उग्रैःsevere
  11. एवंरूपःin this form
  12. शक्यःpossible
  13. अहम्I
  14. नृलोकेin the world of men
  15. द्रष्टुम्to be seen
  16. त्वदन्येनby anyone other than you
  17. कुरुप्रवीरhero of the Kurus

11.49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावोMa Te Vyatha Ma Cha Vimudhabhavah

दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।Drishtva Rupam Ghoram Idrik Mama Idam

व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वंVyapetabhih Pritamanah Punah Tvam

तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥Tat Eva Me Rupam Idam Prapashya

मेरे इस ऐसे घोर रूप को देखकर तुम व्यथित या मूढ़ मत हो। भय छोड़कर प्रसन्न मन से फिर मेरा वही रूप देखो।

शब्दार्थ
  1. माnot
  2. तेto you
  3. व्यथाdistress
  4. माnot
  5. चand
  6. विमूढभावःa state of confusion
  7. दृष्ट्वाhaving seen
  8. रूपम्form
  9. घोरम्terrible
  10. ईदृक्such
  11. ममmy
  12. इदम्this
  13. व्यपेतभीःfree from fear
  14. प्रीतमनाःwith a glad mind
  15. पुनःagain
  16. त्वम्you
  17. तत्that
  18. एवsame
  19. मेmy
  20. रूपम्form
  21. इदम्this
  22. प्रपश्यsee

11.50

सञ्जय उवाचSanjaya Uvacha

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वाIti Arjunam Vasudevah Tatha Uktva

स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।Svakam Rupam Darshayamasa Bhuyah

आश्वासयामास च भीतमेनंAshvasayamasa Cha Bhitam Enam

भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥Bhutva Punah Saumyavapuh Mahatma

सञ्जय ने कहा: अर्जुन से ऐसा कहकर वासुदेव ने अपना वही रूप फिर दिखाया। उस महात्मा ने फिर सौम्य शरीर धारण करके भयभीत अर्जुन को आश्वस्त किया।

शब्दार्थ
  1. सञ्जय उवाचSanjaya said
  2. इतिthus
  3. अर्जुनम्to Arjuna
  4. वासुदेवःVasudeva
  5. तथाso
  6. उक्त्वाhaving spoken
  7. स्वकम्his own
  8. रूपम्form
  9. दर्शयामासshowed
  10. भूयःagain
  11. आश्वासयामासcomforted
  12. चand
  13. भीतम्frightened
  14. एनम्him
  15. भूत्वाbecoming
  16. पुनःagain
  17. सौम्यवपुःof gentle body
  18. महात्माgreat soul

11.51

अर्जुन उवाचArjuna Uvacha

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।Drishtva Idam Manusham Rupam Tava Saumyam Janardana

इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥Idanim Asmi Samvrittah Sachetah Prakritim Gatah

अर्जुन ने कहा: जनार्दन, आपका यह सौम्य मानव रूप देखकर अब मैं स्वस्थ चित्त हो गया हूँ और अपनी सामान्य स्थिति में आ गया हूँ।

शब्दार्थ
  1. अर्जुन उवाचArjuna said
  2. दृष्ट्वाhaving seen
  3. इदम्this
  4. मानुषम्human
  5. रूपम्form
  6. तवyour
  7. सौम्यम्gentle
  8. जनार्दनJanardana
  9. इदानीम्now
  10. अस्मिI am
  11. संवृत्तःbecome
  12. सचेताःwith a clear mind
  13. प्रकृतिम्normal state
  14. गतःreturned to

11.52

श्रीभगवानुवाचShri Bhagavan Uvacha

सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।Sudurdarsham Idam Rupam Drishtavan Asi Yat Mama

देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥Devah Api Asya Rupasya Nityam Darshanakankshinah

श्रीभगवान ने कहा: मेरा जो यह रूप तुमने देखा है, उसे देख पाना अत्यंत कठिन है। देवता भी इस रूप के दर्शन की सदा कामना करते रहते हैं।

शब्दार्थ
  1. श्रीभगवानुवाचthe Blessed Lord said
  2. सुदुर्दर्शम्very hard to see
  3. इदम्this
  4. रूपम्form
  5. दृष्टवान्you have seen
  6. असिyou have
  7. यत्which
  8. ममmy
  9. देवाःthe gods
  10. अपिeven
  11. अस्यof this
  12. रूपस्यform
  13. नित्यम्always
  14. दर्शनकाङ्क्षिणःlonging to see

11.53

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।Na Aham Vedaih Na Tapasa Na Danena Na Cha Ijyaya

शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥Shakyah Evamvidhah Drashtum Drishtavan Asi Mam Yatha

जैसा तुमने मुझे देखा है, वैसा मैं न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से देखा जा सकता हूँ।

शब्दार्थ
  1. नnot
  2. अहम्I
  3. वेदैःby the Vedas
  4. नnot
  5. तपसाby austerity
  6. नnot
  7. दानेनby gifts
  8. नnot
  9. चand
  10. इज्ययाby worship
  11. शक्यःpossible
  12. एवंविधःin this form
  13. द्रष्टुम्to be seen
  14. दृष्टवान्you have seen
  15. असिyou have
  16. माम्me
  17. यथाas

11.54Bhaktya Tv Ananyaya Shakya

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।Bhaktya Tu Ananyaya Shakyah Aham Evamvidhah Arjuna

ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥Jnatum Drashtum Cha Tattvena Praveshtum Cha Parantapa

पर अर्जुन, अनन्य भक्ति से ही मुझे इस रूप में जाना, तत्त्व से देखा और पाया जा सकता है, हे परन्तप।

शब्दार्थ
  1. भक्त्याby devotion
  2. तुbut
  3. अनन्ययाundivided
  4. शक्यःpossible
  5. अहम्I
  6. एवंविधःin this form
  7. अर्जुनArjuna
  8. ज्ञातुम्to be known
  9. द्रष्टुम्to be seen
  10. चand
  11. तत्त्वेनin truth
  12. प्रवेष्टुम्to be entered into
  13. चand
  14. परन्तपscorcher of foes

11.55Mat Karma Krin Mat Paramo

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।Matkarmakrit Matparamah Madbhaktah Sangavarjitah

निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥Nirvairah Sarvabhuteshu Yah Sah Mam Eti Pandava

जो मेरे लिए कर्म करता है, मुझे परम लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति से रहित है और किसी भी प्राणी से वैर नहीं रखता, वह मुझे प्राप्त होता है, हे पाण्डव।

शब्दार्थ
  1. मत्कर्मकृत्doing work for me
  2. मत्परमःholding me as the highest
  3. मद्भक्तःdevoted to me
  4. सङ्गवर्जितःfree from attachment
  5. निर्वैरःwithout enmity
  6. सर्वभूतेषुtowards all beings
  7. यःwho
  8. सःhe
  9. माम्me
  10. एतिreaches
  11. पाण्डवson of Pandu

सभी 18 अध्याय

स्रोत: Shrimad Bhagavad Gita, Gita Press Gorakhpur (Sanskrit text); cross-checked with sanskritdocuments.org and sa.wikisource.org

ये अर्थ हमारा पहला मसौदा हैं। अभी किसी विद्वान ने इनकी जाँच नहीं की है। कोई भूल दिखे तो हमें ज़रूर बताएँ।

इस पद में त्रुटि बताएँ